Luận văn Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.1. Trong văn học đương đại Việt Nam, chưa có nhà văn nào lại làm thiên hạ tốn bút mực như Nguyễn Huy Thiệp, ông đã làm cho dư luận phải sôi lên, nóng bỏng không chỉ là sự quan tâm của dư luận trong nước mà cả dư luận nước ngoài. Các ý kiến tranh cãi về Nguyễn Huy Thiệp tuy có sự đối lập nhưng dù phê bình hay ngợi khen thì giới phê bình, nghiên cứu đều phải thừa nhận: Nguyễn Huy Thiệp là một tài năng độc đáo. Nói như nhà nghiên cứu văn học Vương Trí Nhàn trong bài "Tưởng tượng về Nguyễn Huy Thiệp" (Văn nghệ số 35- 36 ra ngày 20/8/1988) viết: "Nếu có một thứ quả bóng vàng hay là cây bút vàng" dành để tặng cho các cây bút xuất sắc hàng năm, thì trong năm vừa qua và cả đầu năm nay nữa - Người xứng đáng được giải trong văn xuôi ta, có lẽ là Nguyễn Huy Thiệp [38, tr.405] hoặc nói như Phạm Xuân Nguyên trong lời giới thiệu cuốn sách "Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp" thì "Nguyễn Huy Thiệp hai lần lạ". Cái tạo nên chất "vàng" và "lạ" trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp là: lối hành văn ngắn gọn, súc tích, nhịp điệu dồn dập mang tính hiện đại, sự kết hợp giữa hiện thực và huyền thoại, tính nhiều tầng, đa nghĩa . song đặc điểm cơ bản trong các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp là ông thường đề cập đến vấn đề con người, tính cách và số phận con người. Chính vì vậy "hệ thống nhân vật" trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp thu hút được sự chú ý của đông đảo bạn đọc và giới phê bình văn học. 1.2. Bằng tài năng của mình, Nguyễn Huy Thiệp đã đóng góp rất nhiều khía cạnh mới cho truyện ngắn hiện nay ở Việt Nam: từ cách chọn đề tài, cách dựng truyện, cách xây dựng nhân vật, lối hành văn . song đặc điểm cơ bản trong các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp là ông thường đề cập đến vấn đề con người, tính cách và số phận con người. Chính vì vậy "hệ thống nhân vật" trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp thu hút được sự chú ý của đông đảo bạn đọc và giới phê bình văn học. Trước đây đã có thời kỳ trong các sáng tác văn học của ta khó tìm thấy một nhân vật xấu, những nhân vật có phẩm chất tốt đẹp có ở hầu hết các trang văn, điều ấy là do lịch sử mang lại. Đến thời kỳ "đổi mới", Nguyễn Huy Thiệp với một tư duy hiện đại, một cách viết độc đáo đã đưa đến cho người đọc những nhân vật không còn "toàn thiện, toàn mỹ" nữa, con người với tất cả sự phức tạp: xấu xa, hèn kém, đốn mạt đan cài với sự tốt đẹp, nhiều khi ranh giới giữa xấu và tốt hết sức mong manh trong một con người được nhà văn bộc lộ một cách tự nhiên trên trang giấy. Đi sâu nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp nhằm làm rõ nghệ thuật xây dựng nhân vật với những nét mới mẻ, táo bạo là một trong những phương diện tạo nên sự thành công của nhà văn. 1.3. Nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp chúng tôi muốn qua nhà văn tiêu biểu này để thấy được sự thay đổi của tư duy văn học nghệ thuật Việt Nam nói chung và thể loại truyện ngắn nói riêng từ sau đổi mới (1986). Đồng thời khẳng định vị trí và vai trò của nhà văn trong công cuộc hiện đại hóa văn học Việt Nam đương đại. 1.4. Truyện ngắn sống bằng nhân vật, một truyện ngắn thành công thì điều đầu tiên để lại dấu ấn trong lòng độc giả chính là nhân vật. Đã có nhiều bài viết và công trình nghiên cứu xoay quanh thế giới nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp, nhưng chưa có một công trình nào đề cập đến một cách có hệ thống "Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp". Do đó, luận văn sẽ khai thác làm rõ và chỉ ra nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp. 2. Lịch sử vấn đề 2.1. Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp ngay từ khi mới xuất hiện đã hấp dẫn công chúng và giới nghiên cứu phê bình. Phạm Xuân Nguyên trong lời giới thiệu cuốn sách "Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp" đã khẳng định "Thật hiếm trong văn chương Việt Nam xưa nay, tôi dám chắc là chưa có, một nhà văn nào vừa xuất hiện đã gây được dư luận, càng viết dư luận càng mạnh, truyện chưa ra thì người ta đã kháo nhau, truyện đăng rồi thì người ta đã tranh nhau tìm đọc, đọc rồi thì gặp nhau bình phẩm, bàn tán, chốn phòng văn cũng như chốn vỉa hè đâu đâu cũng kháo chuyện . văn đàn thời đổi mới đã khởi sắc, bỗng khởi sắc hẳn, đã náo động, càng thêm náo động, bởi những cuộc tranh luận, cả tranh cãi, quanh sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp" [38, tr.5-6]. Vấn đề nghệ thuật xây dựng nhân vật đã được các nhà phê bình nghiên cứu đề cập đến nhưng nhìn chung còn tản mạn, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách có hệ thống . 2.2. Chúng tôi đã nghiên cứu hầu hết các bài viết về Nguyễn Huy Thiệp được tập hợp trong tuyển tập có tựa đề "Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp" và thấy rằng: Có rất nhiều ý kiến, nhận định đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của tác giả này song chỉ nghiêng về một góc độ, một đặc điểm nào đó chứ chưa nghiên cứu một cách cụ thể, có hệ thống. Trước tiên, chúng tôi lưu ý đến những ý kiến bàn luận về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn "Tướng về hưu"- một truyện ngắn đã "trở thành một thứ hóa chất gây phản ứng" [38, tr.6], trong dư luận bạn đọc cũng như giới nghiên cứu phê bình. Bài viết đầu tiên của nhà nghiên cứu văn học Hoàng Ngọc Hiến với tên gọi "Tôi không chúc bạn thuận buồm xuôi gió" trong tuyển tập mà chúng tôi đã nhắc đến ở trên khi đưa ra những nhận xét về truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đã nhận định về phong cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp "Nguyễn Huy Thiệp thuộc thế hệ không quen với cách nhìn sử thi"- có nghĩa là nhân vật chia thành hai chiến tuyến rạch ròi. [38, tr.13]: "Ngòi bút trào phúng của Nguyễn Huy Thiệp vừa tàn nhẫn, vừa xót xa. Tàn nhẫn có nghĩa là không được thương con người, đấy là mệnh lệnh của lương tâm và tác giả đã đi đến cùng, phơi bày sự đốn mạt của con người. Nhưng cuối cùng thì vẫn cứ xót xa, không thể không thương con người" [38, tr.14], và "những người đàn ông trong tập truyện của Nguyễn Huy Thiệp hầu hết là đốn mạt, chí ít là những kẻ bất đắc chí, vô tích sự, nói chung là không ra gì. Ngược lại trong các nhân vật nữ có những con người ưu tú, nhiều người đáng gọi là liệt nữ. Nó là hiện thân của nguyên tắc tư tưởng tạo ra cảm hứng chủ đạo của tác giả, có thể gọi đó là nguyên tắc tính nữ hoặc thiên tính nữ" [38, tr.15-16]. Nhà báo Nguyễn Mạnh Đẩu lại có một cảm nhận khác về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện "Tướng về hưu" qua bài viết "Đôi điều cảm nhận sau khi đọc truyện và xem phim Tướng về hưu (Quân Đội Nhân Dân , số 28/1/1989): "Trong truyện Tướng về hưu các tuyến nhân vật hiện ra với tính đa dạng, phong phú, phức tạp. Tính cách từng nhân vật là biểu hiện cho tính cách của một kiểu người trong xã hội. Tính cách đó vừa là sản phẩm của hoàn cảnh chịu sự chi phối của hoàn cảnh, vừa có sắc thái độc lập vốn có bên trong. Tác giả đặt nhân vật trong từng hoàn cảnh mâu thuẫn" [38, tr.31]. Giảng viên đại học Nguyễn Thị Hương trong bài "Lời thoại trong truyện ngắn "Tướng về hưu" của Nguyễn Huy Thiệp thì chỉ ra "lời lẽ của nhân vật cũng hết sức bình thường, cô gọn nhưng được đặt đúng ngữ cảnh nên có sức hàm chứa lớn, hàm chứa tính cách nhân vật, bản chất của các mối quan hệ hiện đại". P.GS Nguyễn Thái Hòa trong bài "có nghệ thuật Ba - Rốc trong các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp hay không?" nhận xét: "Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp mang sức tải của một quan niệm sống, quan niệm xử thế với người đời, dù đó là một ông vua, một anh hùng, một thi nhân, một người bình thường hay là một em bé ." [38, tr.95]. Nhà phê bình văn học Đông La trong bài viết "Về cái ma lực trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" lại khám phá: "Văn chương viết về cái chung dù muốn hay không cũng phải có tính khách sáo. Xây dựng những hình tượng nhân vật sống giữa tập thể, giữa các cuộc họp, trong công việc chung . con người không thể bộc lộ hết mình. Như vậy, những tầm sâu chưa được tiếp cận. Tâm lý nhân vật dường như chưa phải là tâm lý mà mới chỉ là cái vỏ cái áo khoác của tâm lý. Nguyễn Huy Thiệp đã xé toạc cái khách sáo của con người ở chốn đông đúc ấy để viết về cái cốt lõi của tâm lý, cái tâm lý thật, cái tôi của con người" [38, tr.131-132]. Nhà văn Mai Ngữ trong "cái tâm và cái tài của người viết" (Báo Quân đội Nhân dân, số 9791 ngày 27/8/1988) cũng có phát hiện tương tự "Ngòi bút của anh Thiệp đưa con người về điểm xuất phát của nó, con người hạ đẳng, con người nguyên thủy cùng với tiềm thức và bản ngã vốn có do trời sinh ra, những con người trần trụi, lõa thể trong tư duy cũng như trong hình hài. Tác giả cũng đặt nhân vật vào đúng với vị trí của nó, đúng với môi trường sống của nó" [38, tr.423-424]. Những nhân vật mà Nguyễn Huy Thiệp miêu tả trong tác phẩm khi thì sống động như nhà văn vừa thu gom lại trong cuộc sống khi lại huyền ảo như trong cổ tích để lại trong lòng độc giả dấu ấn khó quên. Nhà thơ Diệp Minh Tuyền khi khẳng định "Nguyễn Huy Thiệp, một tài năng mới" (Văn nghệ, số 36-37,3/9/1988) đưa ra rất nhiều yếu tố để thuyết phục người đọc, trong đó yếu tố nhân vật được đặt lên hàng đầu "Nhân vật của anh thường rất thật như là đang đứng sờ sờ trước mắt ta, nhưng đôi lúc hết sức ảo đến mức huyền bí - Con gái thủy thần. Khi dựng nhân vật, khả năng hư cấu của anh mạnh một cách lạ lùng đến nỗi những nhân vật mà ngay cả anh và chúng tôi chưa từng được gặp, được dựng lên, mọi người đều tưởng tượng là giống - ví như Hồ Xuân Hương với Tổng Cóc và ông phủ Vĩnh Tường . Dù họ là ai, dù họ sống ở thời nào, điều Nguyễn Huy Thiệp quan tâm thể hiện chính là số phận của họ" [38, tr.398]. Nhà văn Lê Minh Hà xuất phát từ phương diện "Chân dung nhà văn, từ một thế nhìn" lại nhận thấy "Nhân vật của ông là con người trong cái phận vừa lớn lao vừa bé mọn của mình, trong ý thức về sự biết và không biết của mình, trong nỗi buồn trước cái đẹp, cái chua chát của đời sống" [38, tr.494]. P.GS Đặng Anh Đào với lối viết tài hoa trong "Biển không có thủy thần" (Văn nghệ số, 35-36, 20/8/1988) đã so sánh "Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp giống như con khỉ chúa trong Muối của rừng, văng mình rất nhanh đến nỗi gần như không có phút nghỉ ở mỗi chặng dừng". Chúng giống như các hình nhân cắt bằng giấy dán trên đèn cù, không có bề dày của quá khứ, của thời gian - chỉ vẻn vẹn trong khoảnh khắc của hiện tại, chiều dài của một truyện ngắn, không được bồi tiếp thêm về nội tâm - bởi nội tâm đã trút ra ngoài hành động. Họ đi lại, nhăng nhố, hoạt động" [38, tr.393] . Và "nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp, dù xưng tôi hay độc thoại, về cơ bản vẫn là những con người nói năng và hành động". Nhận xét về thế giới nhân vật trong "Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp vài cảm nghĩ", giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã khái quát "Nguyễn Huy Thiệp có một thế giới nhân vật, cũng độc đáo. Toàn những con người góc cạnh, gân guốc. Người nào dường như cũng sống đến tận cùng cá tính của mình. Có loại như chui lên từ bùn lầy, rác rưởi, tâm địa đen tối, có loại lại như những bậc chí thiện, có thể bao dung cả kẻ xấu, người ác, thậm chí sẵn sàng chết vì đồng loại" [38, tr.459]. Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu văn học nước ngoài khi nghiên cứu về Nguyễn Huy Thiệp cũng sơ lược về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của ông. Nhà nghiên cứu văn học Nga T.N.Philimonova trong bài "Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp như những hình mẫu văn học" cho rằng "các nhân vật và sự kiện dường như có thật - giống sự thật- trong các truyện ngắn- truyền thuyết này được bọc trong cái vỏ cổ tích" [38, tr.70]. Tiến sĩ Greg Lockhart khi lý giải "Tại sao tôi dịch truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ra tiếng Anh" cũng nhận định "Bằng một trình độ rất cao ( .) Nguyễn Huy Thiệp có thể sáng tạo những chân dung đa diện, trần trụi và theo tôi, rất thông cảm với cả nhân loại" [38, tr.113]. 2.3. Vấn đề nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đã được các nhà nghiên cứu, phê bình bàn đến nhưng chủ yếu nằm rải rác trong các bài nghiên cứu, thẩm định, đánh giá một cách tổng hợp các phương diện nghệ thuật của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nên chưa có điều kiện đi sâu nghiên cứu riêng rẽ về nghệ thuật xây dựng nhân vật. Chính vì vậy, trên cơ sở gợi mở của những nhà nghiên cứu phê bình đi trước, chúng tôi muốn làm nổi bật đặc điểm, vai trò và ý nghĩa của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, nhằm lý giải sức hấp dẫn của cây bút truyện ngắn này. 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu Trên cơ sở khảo sát lịch sử vấn đề, chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu cho luận văn, đó là "Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp", từ đó khẳng định những nét mới mẻ và sự đóng góp ở phương diện nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp cho nền văn học nước nhà. 3.2. Phạm vi nghiên cứu Trong phạm vi luận văn, chúng tôi không có tham vọng tìm hiểu toàn bộ các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp mà chỉ tập trung khảo sát ở một số truyện ngắn tiêu biểu của ông trong cuốn "Nguyễn Huy Thiệp tuyển tập truyện ngắn" do Đỗ Hồng Hạnh tuyển chọn và hiệu đính được Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn xuất bản năm 2005. 4. Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 4.1. Nhiệm vụ nghiên cứu 4.1.1. Xác định vị trí của Nguyễn Huy Thiệp trong tiến trình văn xuôi Việt Nam ở những thập niên cuối thế kỉ XX. Tìm hiểu quan niệm về nhân vật trong truyện ngắn tạo tiền đề cho việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp. 4.1.2. Tìm hiểu các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, chỉ ra những nét tiêu biểu của các loại hình nhân vật này. 4.1.3. Đi sâu phân tích, làm rõ giá trị của các thủ pháp nghệ thuật trong xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp. Đồng thời khẳng định tài năng của nhà văn. 4.2. Phương pháp nghiên cứu 4.2.1. Phương pháp lịch sử; 4.2.2. Phương pháp phân tích và tổng hợp; 4.2.3. Phương pháp so sánh; 4.2.4. Phương pháp thống kê, hệ thống. 5. Đóng góp của luận văn 5.1. Luận văn tập trung tìm hiểu những nét chủ yếu trong "Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp" một cách tương đối hệ thống, toàn diện. 5.2. Khẳng định cái nhìn mới mẻ, táo bạo của Nguyễn Huy Thiệp về con người thông qua cách xây dựng nhân vật. 5.3. Thông qua những thủ pháp nghệ thuật tiêu biểu của Nguyễn Huy Thiệp nhấn mạnh hơn nữa tài năng thực sự và phong cách nghệ thuật của nhà văn này. Chúng tôi cũng hy vọng luận văn này cũng sẽ bổ sung thêm cho bức tranh về Nguyễn Huy Thiệp hoàn chỉnh hơn.

pdf115 trang | Chia sẻ: maiphuongtl | Ngày: 12/06/2013 | Lượt xem: 785 | Lượt tải: 11download
Tóm tắt tài liệu Luận văn Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
rống đánh thành" cho đến khi nên sự nghiệp lớn. "Mây ngũ sắc ứng điềm lành Con tạo xoay vần Ai biết gặp nhau ở đâu? Mộng tưởng hão huyền Muôn dặm đường trường Khi cưỡi voi giục trống đánh thành Có nhớ ngày xưa đom đóm lập loè ở góc vườn không? Có nhớ mẹ ta cậy nanh ở miệng không? Mối sầu của ta chỉ có mặt trăng biết Ngồi trên ngai cao còn biết sợ ai? Ngọc tỉ cầm trên tay lo việc nước Biết lo là được, còn thành bại ở trời Ở nơi người Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 86 Người ngoan không nên Biện bạch có quỷ thần hay không có quỷ thần Hãy nhìn từng giọt đồng hồ rơi mà run sợ [48, tr.176]. Lời hát và lời tiên đoán của Vinh Hoa tiên đoán cho sự tồn tại vô cùng ngắn ngủi của triều Tây Sơn. Bởi vì "biết lo là được" còn "thành bại ở trời". Lời hát như những lời tiên tri này khẳng định rõ hơn màu sắc huyền thoại trong việc xây dựng nhân vật Ngô Thị Vinh Hoa của nhà văn. Bởi mở đầu truyện ngắn Phẩm tiết nhân vật Ngô Thị Vinh Hoa đã được giới thiệu: "Khi bật nắp quan tài, thấy có một lớp vải lụa hồng. Dưới lớp vải lụa hồng là một màng trong suốt như thạch, hiện lên hình một phụ nữ đẹp rực rỡ, khuôn mặt tươi tỉnh như người sống, tr.phục xiêm y lộng lẫy" [48, tr.172- 173]. Và sau đó "kinh hoàng" hơn là "Mười phút sau làn sương tan hết, trong quan tài chỉ còn một bộ xương đen như mun, lớp vải lụa hồng cũng không thấy nữa" [48, tr.173]. Lần thứ hai, Ngô Thị Vinh Hoa hát cho vua Gia Long nghe sau khi Ánh chiếm Phú Xuân: "Nước có còn không Nước có mạnh không Thiên tử là cái gốc lớn thiên hạ Cây cao, bóng cả Trùm lên muôn dân Gió mây có biến hóa Ghi nhớ trong tâm trường Nhắc ai tự chủ trương Giữ chữ "thường" Chính đạo thuần vương" [48, tr.180]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 87 Nhận thức được phần "đê tiện" trong Nguyễn Phúc Ánh nhiều hơn nên Vinh Hoa muốn nói trách nhiệm cao cả của bậc đế vương đối với muôn dân. Và con người Nguyễn Phúc Ánh coi thường "Nhân - nghĩa - trí - tín" nên Vinh Hoa nói đến việc phải "giữ chữ thường" và đi theo "chính đạo". Nguyễn Huy Thiệp mượn lời bài hát để khắc họa tính cách của Nguyễn Phúc Ánh. Một số truyện, Nguyễn Huy Thiệp để cho nhân vật tự hát lên và những bài ca đó mang tâm trạng, nỗi lòng của người hát. Như truyện "Trương Chi", trong truyện nhà văn để cho Trương Chi hát nhiều nói ít mục đích để Chàng giãi bày nỗi lòng, thổ lộ những băn khoăn, day dứt. Chàng hát: "Nỗi buồn của ta ơi Như cục đá đè nặng tim ta Nào ai thấu? Phía xa kia là quê nhà tuổi trẻ mờ sương Những ký ức mờ sương Những ước mơ đâu cả rồi? Những ướcm của ta? Ta đã mơ rất say đắm Mơ hoa lá, những bài ca, Những tiếng đàn, Những nụ cười, những đồng lúa chín, Những lâu đài rực rỡ, Ta đã mơ thấy nàng Trong suốt và đỏ chói Những ước mơ đâu cả rồi? Những ước mơ của ta? Có ai về đó không? Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 88 Về quê nhà ta Chào giúp một câu Cho bớt nỗi đau Chào giúp một câu Cho bớt nỗi sầu Những ước mơ đâu cả rồi? Những ước mơ say đắm khôn nguôi Nỗi buồn của ta ơi Như cục đá đè trĩu tim ta Ai thấu trong tình ta?" [48, tr.337- 338]. Chàng Trương Chi đi tìm Mỵ Nương, tìm ý nghĩa cho cuộc đời mình, nhưng Chàng bị người ta hạ nhục, tiếng hát của Chàng bị người ta vấy bẩn nhưng cuối cùng Chàng hiểu ra rằng: điều Chàng mong muốn, giá trị cuộc sống của Chàng "Không phải là Mỵ Nương, không chỉ là Mỵ Nương. Dù cho Mỵ Nương có là một con phượng hoàng kiêu hãnh hoặc một con nhện xấu xí cũng vậy. Với Chàng lúc này tất cả đều như nhau" [48, tr.343]. Giá trị của Chàng là tiếng hát, tiếng hát ngợi ca những vẻ đẹp của cuộc đời: tình yêu, sự chân thức, sự khao khát hướng về cái tuyệt đối và Chàng hiểu ra rằng: Công danh tiền bạc chỉ là những thứ phù du vô nghĩa cho cuộc đời. Cuộc đời này đáng giá nhất là ở tình yêu và sự chân thực. "Hãy ca hát tình yêu Hỡi những trái tim lãnh cảm Những trái tim sắt đá Bạo lực chỉ gây oán thù nòi giống phải trả giá Ta là Trương Chi Ta hát cho tình yêu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 89 Vẻ đẹp tự nhiên Sự chân thực lạnh buốt..." [48, tr.344]. Theo Trương Chi: "Tình yêu không xúc phạm được Bởi nó kiêu hãnh và tinh tế..." [48, tr.345]. "Tình yêu cần hy sinh Bởi nó không khoan nhượng..." "Tình yêu không mất đi và không sinh ra Tình yêu tuyệt đối..." [48, tr.345]. Những lời mà Trương Chi hát trong những bài hát của Chàng chính là ý nghĩa đích thực của cuộc đời, là giá trị của con người "Đến lúc này, Chàng phải cất giọng tự hát cho mình, bởi không Chàng sẽ mất hết, mất hết cuộc đời [48, tr.343]. Tiếng hát của Trương Chi đã khiến "Những giọt nước mắt long lanh trên mắt Mỵ Nương. Nàng chưa từng được nghe ai hát thế này. Bọn hoạn quan, những gã đồng cô, những tên hề lùn, bọn bói toán, tướng số, lang băm đứng dạt cả ra [48, tr.344]. Tiếng hát của Trương Chi đã xóa đi những xấu xa của cuộc đời, để tâm hồn con người hướng tới những điều tốt đẹp, khi ấy loài người sẽ thương yêu nhau hơn. Lời ca của Trương Chi đã khiến "đôi chân của Chàng như bốc khỏi đất Chàng đang bay lên" [48, tr.344] với những tư tưởng cao đẹp của bản thân mình. Người đọc không thể quên được hình ảnh chàng Trương Chi "thậm xấu" nhưng lại hát "thậm hay", điều đó chứng tỏ những bài hát của Trương Chi đã điểm tô cho bức chân dung của chính Chàng. Nguyễn Huy Thiệp đã tận dụng triệt để những bài hát trong tác phẩm vào việc xây dựng nhân vật Trương Chi. Trong truyện Đời thế mà vui. Nhân vật người phụ nữ rơi vào hoàn cảnh bị chồng ruồng bỏ, chị lo sợ đến một lúc nào đó đứa con trai của chị lớn lên, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 90 trưởng thành và cũng rời bỏ chị ra đi, cho nên câu hát thân phận cứ ám ảnh chị: "Tò vò mà nuôi con nhện Ngày sau nó lớn nó quện nhau đi Tò vò ngồi khóc tỉ ti... Nhện ơi! Nhện hỡi! Mày đi đằng nào?" [48, tr.350]. Còn anh tài xế tên Hảo, bẩn thỉu, nhem nhuốc, cuộc sống lang thang nay đây mai đó, vất vưởng nghèo túng... thường ca lên những câu hát ẩn chứa nỗi niềm khát khao mong đợi một tình yêu xứng đáng với con người: "Này em, người yêu ơi, đôi môi dịu dàng Và mắt em xa xôi, mơ màng Anh đã suốt đời lang thang tìm em..." [48, tr.350]. Hoặc mong muốn rũ bỏ cuộc sống hiện tại đen tối, tầm thường bằng khả năng của "thân nam nhi" để có một cuộc sống khác tốt đẹp hơn: "Tiến lên đi chân trời rực hồng Thân nam nhi phỉ chí tang bồng Coi cái chết tựa như lông hồng Kìa mấy ai da ngựa bọc xương..." [48, tr.353] Dùng lời thơ làm đề tựa cho tác phẩm và lời thơ là những bài ca là hai yếu tố làm nên sự thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp. Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp vì thế cũng mang rất nhiều nét độc đáo. 3.2.2. Lời thơ là giọng nói bên trong của nhân vật Nguyễn Huy Thiệp đã khéo léo đưa các phương thức sử dụng ngôn ngữ vào trong tác phẩm để xây dựng chân dung nhân vật. Chúng ta có thể gặp hình thức này ở những truyện: Những bài học nông thôn, Thương nhớ đồng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 91 quê, Mưa Nhã Nam, Mưa, Thiên văn, Chăn trâu cắt cỏ, Không khóc ở California, Cánh buồm nâu thuở ấy… Trong Những bài học nông thôn có sáu đoạn thơ xuất hiện để diễn tả nội tâm của nhân vật Hiếu. Đoạn thứ nhất là suy nghĩ của Hiếu về cánh diều, một cánh diều không vô tri mà biết cảm nhận, sau khi đã "đạt được một độ cao tuyệt đích" vượt ra khỏi "thứ gió quẩn khốn nạn, hiểm nguy và đầy bất trắc" ở tầm thấp, được "hít thở" trong "thứ gió khác tử tế, cao thượng, độ lượng, bao dung mà bình ổn" [48, tr.136]. Năm đoạn thơ còn lại là suy nghĩ miên man của nhân vật, đồng thời là nghệ thuật chuyển tiếp từ văn xuôi sang thơ, những đoạn thơ hết sức tự do. Sự chuyển tiếp tự nhiên, linh hoạt, uyển chuyển. Đó là khi "tôi đi một mình trên con đường lạ vào thôn. Bóng tối chập choạng. Không gian tràn ngập một thứ tình cảm dịu dàng mà bí ẩn. Cây lòa xòa bên đường. Tôi không xác định được thời gian sống của mình… Tôi quên đi, quên đi Đêm xuống - cái cú xóa vĩ đại của thời gian Xóa trước hết cái ngẫu nhiên sinh ra tôi Xóa mối ràng buộc của tôi với đồ vật Xóa tất cả những vô tích sự, và tủi hổ của một ngày trơ trẽn Hãy xóa... hãy xóa đi Hãy buộc lại những sợi dây trong tim Bởi thế nào cũng phải phiêu du trong đêm Trong giấc ngủ, hồn phải lang thang một mình" [48, tr.137]. Hoặc khi cậu cảm nhận sự "tĩnh lặng không một tiếng động, ở thôn quê: "Hãy dừng lại đi dừng tất cả Dẹp mọi âm thanh cuộc sống xô bồ Dừng một chút Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 92 Lắng nghe sự tĩnh lặng tuyệt đối Sẽ thấy mình bé bỏng thế nào Ta chỉ là một hạt thiện bé tí Với một tí thiện, làm sao sinh lợi được? Với một tí thiện, làm sao chống chọi được Cái vốn mẹ để dành còi cọc Nấp kín trong xó tối tăm Cá xó tối tăm lương tri ấy Ngày đêm khản tiếng khóc thầm…" [48, tr.140- 141]. Đoạn thơ vút lên trong hoàn cảnh một cậu trai 17 tuổi về nông thôn và biết được bao nhiêu "bài học". Buổi sáng sau một giấc ngủ tỉnh dậy và cảm thấy "Ngoài sân có mấy con gà mổ thóc. Tĩnh lặng. Không một tiếng động" [48, tr.140]. Khoảng tĩnh lặng ngoài cuộc sống khiến Hiếu nghe được cả sự tĩnh lặng trong tâm hồn mình, cái khoảng khắc có lẽ không bao giờ tìm thấy nơi cuộc sống xô bồ, ồn ào náo nhiệt ở thành phố. Cái khoảng khắc con người thấy mình nhỏ bé, cô đơn trước cuộc đời. Đây là sự gặp gỡ, sự lây lan giữa tâm trạng của một cậu bé đang sửa soạn làm người lớn với một khoảnh khắc lạ kỳ, vừa yên bình, vừa rợn ngợp của một không gian nông thôn tĩnh mịch. Ở khoảnh khắc vụt đến ấy, nhân vật đã thốt ra thơ bằng những trải nghiệm trữ tình. Nhân vật ý thức được sự bé nhỏ của mình trong cái bao la vô cùng của cuộc đời rộng lớn, ý thức được nguy cơ bị tiêu diệt của cái hạt thiện bé tí và đau đớn trước sự bất lực của chút lương tri còn xót lại của loài người. Bài thơ ngắn, triết lý mở ra mênh mang trong giọng điệu trữ tình khắc khoải, tức tưởi của một cậu bé đã ý thức được trách nhiệm của mình đối với cuộc đời. Và khi "Tôi biết từ nay tôi đã trở thành người lớn": "Vĩnh biệt nhé, tuổi thơ Tôi đã trưởng thành Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 93 Từ nay tôi phải gánh trách nhiệm với tôi, với mọi người Tôi bắt đầu một chuỗi sơ xuất liên tiếp nhau" [48, tr.144]. Nỗi sợ hãi khi phải bước vào cuộc sống của người lớn: "Trước mắt tôi là trùng điệp đam mê Tâm hồn tôi đục ngầu Tôi săn lùng danh tiếng Săn lùng tiền tài Hạnh phúc và nghĩa vụ hành hạ tôi Cái chết mỉm cười chờ tôi cuối đường Ở đấy có lối rẽ xuống hoả ngục" [48, tr.145]. Những đoạn thơ là dòng suy tư của nhân vật Hiếu về những cảm nhận ở trong chính tâm hồn mình, thấy mình thay đổi, thấy mình trưởng thành. Sự chuyển tiếp từ thơ sang văn xuôi cho thấy giọng văn trữ tình hơn, xúc cảm của nhân vật có chiều sâu tâm linh hơn. Đặc biệt những ý nghĩ của Hiếu khi "rời thôn xóm ra đi. Trời còn tối lắm. Cánh đồng mờ mịt hơi sương. Tôi tự hỏi vì sao bố tôi lại coi tôi là người nhẹ dạ?. Sự nhẹ dạ của lòng người Tôi nhẹ dạ, anh nhẹ dạ, chị nhẹ dạ Và em nữa, em thân yêu Em nhẹ dạ quá chừng Chúng ta đều nhẹ dạ trên cõi đời này Tôi đã nhẹ dạ tin theo bố tôi Tôi nhẹ dạ tin anh, tin chị Và em nữa, em thân yêu Em nhẹ dạ quá chừng Trái tim em trong trắng thế Và đôi môi em tinh khiết thế Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 94 Đôi mắt em buồn tái tê Niềm tin kia… Niềm tin chẳng có giả thiết gì, chẳng điều kiện gì Còn nếu tôi là quỷ dữ? Anh là quỷ dữ? Sự nhẹ dạ của lòng người Có chắp cánh cho chúng ta bay lên Thiên đường không?" [48, tr.153] Đấy là những lúc nhân vật tự nói ra cho nó những ý nghĩ về cuộc đời, về con người. Những rung động thầm kín mà hình thức biểu đạt bằng văn xuôi đã trở nên bất lực. Trong các truyện, người kể chuyện là nhân vật tôi nhưng không kể về chính nó, hoặc người kể chuyện ở ngôi thứ ba dấu mặt, thơ xuất hiện để tiếp tục phát triển những ý nghĩ mà hình thức diễn đạt bằng văn xuôi còn chưa nói hết. Trong Mưa Nhã Nam: "Tôi không biết Đề Thám đã nói với Xoan những gì hôm ấy, chỉ biết rằng cô rất bối rối, xúc động: Cô gái, lời nói nào làm cô bối rối, xúc động? Những lưỡi dao cứa vào sĩ diện cô ư? - Không phải! Những lời tán tỉnh rườm rà hoa mĩ ư? - Cũng không phải nốt! Ngôn ngữ trở nên ghê tởm Nhớp nhúa trên miệng bọn tiểu nhân Tôi biết một thứ ngôn ngữ giản dị như đất Thứ ngôn ngữ mộc mạc thăng bằng Tựa như tiếng tù và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 95 Như tiếng kèn đồng Như tiếng chuông vọng… Có một thứ ngôn ngữ thức tỉnh con người Buộc họ soi vào lòng mình Như soi mặt xuống lòng hồ Có thứ ngôn ngữ của người anh hùng của người chính trực Nó làm ta bối rối xúc động Ta không trốn được Thứ ngôn ngữ không hề phù phiếm cũng chẳng tân kỳ Thứ ngôn ngữ của giống nòi truyền lại Thứ ngôn ngữ của lương tri không bao giờ mất" [48, tr.208- 209]. Ở đây, theo truyền thống, người kể chuyện rất có thể sẽ kể lại tỉ mỉ hơn về cuộc gặp gỡ giữa Đề Thám và Xoan. Sẽ kể Đề Thám nói gì, tả lại những điệu bộ, cử chỉ của ông. Người kể chuyện có thể tưởng tượng ra một Đề Thám nói năng mộc mạc, giản dị nhưng hùng hồn, say sưa, cũng có thể Đề Thám nói năng nhẹ nhàng theo kiểu tâm tình, gợi nên những suy nghĩ nhằm dụ Xoan thay đổi quyết định với vai trò một "thuyết khách", một "sứ giả của tình yêu"… sẽ tả lại cái thẹn thùng, e lệ của Xoan, cái gật đầu đồng ý… của cô gái, nhằm làm cho câu chuyện phát triển theo cái lôgic của nó. Nhưng Nguyễn Huy Thiệp không làm thế. Anh vẫn để cho câu chuyện đến hồi kết thúc, và khéo léo dấu đi những tình tiết lẽ ra phải kể, tả… Để độc giả tưởng tượng về cuộc gặp gỡ theo ý thích của mình, đó là một thủ pháp nghệ thuật vẫn thường gặp trong sáng tác của anh, ở đây được nhà văn sử dụng lại. Mặt khác bằng đoạn thơ trên, anh dẫn dắt người đọc vào thế giới của những suy Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 96 tưởng, những rung động sâu sắc, mở ra một thế giới khác, buộc người đọc phải dừng lại để suy ngẫm về triết lý cuộc đời không chỉ bằng tương quan của tư tưởng, mà là bằng tương quan của từ ngữ. Hình thức này tạo ra những chiều sâu không cùng trong tâm hồn nhân vật. Trong truyện Thương nhớ đồng quê, nhà văn cũng dùng những đoạn thơ dài, đúng hơn là những đoạn văn vần, có khi là để diễn tả suy nghĩ mông lung của nhân vật Nhâm trên đoạn đường đạp xe từ nhà lên ga: "Tôi nghĩ Tôi nghĩ về sự đơn giản của ngôn từ Sự bất lực của hình thức biểu đạt Mà nỗi nhọc nhằn đầy mặt đất Bao tháng ngày trôi đi Bao kiếp người trôi đi" [48, tr.185]. Hoặc có khi là lời tự lý giải của Nhâm về không gian đầy bí ẩn trong đêm: "Tiếng thở nào rất khẽ Nụ cười nào rất khẽ Cất lên ghê rợn từ hàm răng trắng Những tiếng rên rỉ côn trùng không nghĩa lý gì Chỉ riêng tiếng sáo mục đồng nhỏ nhoi, phiêu bồng Đi hoang trên cánh đồng lòng Đi hoang trên cánh đồng người" [48, tr.191]. Đến đoạn thì lại là câu trả lời bên trong nhưng cũng là câu trả lời cô em họ: "Anh có biết cánh đồng bắt đầu từ đâu không? Cánh đồng bắt đầu từ nơi rất sâu trong lòng tôi Trong máu thịt tôi đã có cánh đồng Đứng bên ni đồng mênh mông bát ngát Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 97 Đứng bên tê đồng bát ngát mênh mông Tôi làm sao quên được nơi mẹ sinh ra tôi" [48, tr.194]. Trong truyện Thiên văn lại là những lời nói thì thầm từ bên trong. "Này nhé: Sự biến dịch luân hồi Cười người hôm trước, hôm sau người cười Thế gian cứ một hồi trị một hồi loạn Thời cuộc cứ một khi co một khi duỗi Anh đã mắc vào lưới tình Thật chua xót ngu ngốc Anh đã mắc vào đôi mắt Chị án lưu đày Ừ, về nhà thôi, về nhà thôi Cố hương này cố hương xưa Cố hương có ai mong chờ Cố hương có ai tựa cửa Nơi nào khói lam chiều Đâu là nơi mẹ chôn rau? Cây gạo đầu làng có còn không? Bây giờ có ai đi nhặt hoa đỏ không? [48, tr.374]. Tứ thơ được gợi hứng từ sự gần gũi của sắc màu không gian xong ở đây người kể chuyện đã đi quá xa sự thực được miêu tả trong tác phẩm. Đoạn trữ tình trên khó có thể chấp nhận nếu nó được viết ra bằng văn xuôi nhưng vì nó là một đoạn thơ nên hoàn toàn chấp nhận được. Đoạn thơ đó cho thấy tâm sự của nhân vật Khách: Nó là sự kết tinh những trải nghiệm trữ tình, bao hàm nỗi buồn lo, thảng thốt trước sự bất ổn của thời cuộc, ẩn chứa nỗi cô đơn của một kẻ tha hương, băn khoăn day dứt bởi những thất bại trước cuộc đời. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 98 Trong truyện Chăn trâu cắt cỏ thì đó là suy nghĩ của nhân vật Năng khi"vác cày, đánh trâu ra đồng","nhìn theo dấu con trâu bước đê chậm rãi": "Sinh ra là kiếp con trâu Suốt đời tăm tối dãi dầu nắng mưa Thân tôi cổ cày vai bừa Nào thừng buộc nào mỏ khua rộn ràng … Đêm năm canh tiết bốn mùa Chuồng xiêu, mái dột gió lùa vẫn cam Ai ơi bưng bát cơm vàng Xót thương trâu đứng bên đàng lẻ loi Khi nào giết trâu tế trời Miếng thịt bùi ngùi trâu hỡi là trâu…" [48, tr.425- 426]. Suy nghĩ về "kiếp con trâu" nhẫn nhục chịu thương chịu khó để làm ra "bát cơm vàng" cho người sử dụng. Hiểu như vậy phải là người gắn bó với đồng quê. Loại thơ mà Nguyễn Huy Thiệp sử dụng để miêu tả thế giới nội tâm của nhân vật thường là những dòng chảy hồn nhiên của cảm xúc, ý tứ tự nhiên tuôn trào dưới lớp ngôn từ mộc mạc, giản dị, phù hợp với tâm lý và tính cách của nhân vật. 3.3. Ngôn ngữ đối thoại của nhân vật 3.3.1. Yếu tố kịch tính trong ngôn ngữ đối thoại Theo Từ điển thuật ngữ văn học ''Lời đối thoại là lời trong cuộc giao tiếp song phương mà lời này xuất hiện như là phản ứng đáp lại lời nói của người khác'' [19, tr.128]. Đối thoại làm nên bản sắc lời văn Nguyễn Huy Thiệp. Điều kiện để thực hiện đối thoại là phải có sự hiện diện của người nói và người nghe, và mỗi Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 99 phát ngôn đều trực tiếp hướng đến người tiếp chuyện và xoay quanh một chủ đề hạn chế của cuộc đối thoại. Nguyễn Huy Thiệp ít khi dùng lời gián tiếp của người trần thuật để khắc họa nhân vật trên các bình diện ngoại hình, tính cách và hạn chế sự mổ xẻ, miêu tả phân tích tâm lý. Các nhân vật chủ yếu được hiện lên qua đối thoại và hành động. Vì vậy, lời đối thoại giữa các nhân vật là sức mạnh của lời văn Nguyễn Huy Thiệp để miêu tả nhân vật như những chủ thể, giải phóng tối đa cho sự tự ý thức và ngôn từ của nhân vật.Nguyễn Huy Thiệp đã sử dụng ngôn ngữ đối thoại như môt thủ pháp đắc lực trong xây dựng nhân vật. Số lượng lời đối thoại trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là rất lớn. Qua tìm hiểu và thống kê chúng tôi đã tổng kết được số lượng lời thoại trong một số truyện cụ thể như sau: Không có vua - 273 lời thoại; Giọt máu - 242 lời thoại; Những người thợ xẻ - 212 lời thoại; Những bài học nông thôn - 125 lời thoại; Tướng về hưu - 114 lời thoại; Sang sông - 75 lời thoại ; Tâm hồn mẹ - 52 lời thoại... Sự xuất hiện lời thoại với số lượng lớn trong các tác phẩm thường khiến người đọc cảm thấy như không có nhân vật người kể chuyện.Các nhân vật dường như không cần có người trung gian mà tự thể hiện bộc lộ qua nhau thông qua các cuộc đối thoại. Những đối thoại cứ liên tiếp nhau khiến người đọc luôn phải theo sát từng đối thoại để có thể hình dung ra nhân vật mà nhà văn xây dựng trong tác phẩm bởi lẽ Nguyễn Huy Thiệp xây dựng nhân vật không phải bằng cách miêu tả ngoại hình hay nội tâm như số đông các nhà văn mà Nguyễn Huy Thiệp khắc họa nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại. Lời đối thoại trong tác phẩm tự sự tất nhiên không thể được nhìn nhận như lời đối thoại trong tác phẩm kịch. Đơn giản là bởi chúng thuộc hai thể loại, hai phương thức tái hiện đời sống khác nhau. Nhưng lời đối thoại của nhân vật được Nguyễn Huy Thiệp đưa vào trong tác phẩm dưới hai hình thức: Đưa trực tiếp những đoạn thoại không cần sự dẫn dắt của người kể chuyện và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 100 các lới đối đáp có kèm theo lời dẫn thoại. Hình thức thứ hai được sử dụng nhiều hơn. Lời dẫn thoại của người kể chuyện luôn được đặt trong sự hạn chế tối đa. Số lượng từ ngữ thường khuôn mình trong cấu trúc của một câu đơn hai thành phần cực kỳ ngắn gọn. Ví dụ: "Đoài bảo", "Cấn hỏi", "Khiêm nói" (Không có vua); "cha tôi bảo", "tôi bảo", "vợ tôi bảo" (Tướng về hưu)… Cũng có thể xuất hiện thành phần trạng ngữ nhưng cũng hết sức ngắn gọn để làm ra vẻ cái gì, sự gì cũng chân thực cả. Trong cùng một đoạn văn, tác giả không ngần ngại lặp lại gần như y nguyên cấu trúc dẫn thoại, không cần tìm đến sự đa dạng, sinh động trong cách thức diễn đạt mà chỉ thay đổi các danh từ hoặc đại từ chỉ chủ thể và các động từ chỉ hành vi nói năng. Số lượng động từ chỉ hành vi nói năng cũng rất ít và cũng thường lặp lại, quanh quẩn là những từ "nói", "bảo"… Cũng có thể có lời dẫn thoại bộc lộ đôi chút về nhân vật nhưng cũng hết sức ngắn gọn và hiếm gặp. Tâm lý nhân vật chủ yếu được hé mở chút ít qua các động từ có liên quan đến tâm trạng: "cười", "thở dài", "càu nhàu", "chửi"… Lời dẫn thoại kiểu này làm nhạt hóa vai trò người kể chuyện. Anh ta kể một cách thụ động, máy móc, không biết gì nhiều về thế giới nhân vật và tỏ ra không đáng tin cậy đối với người đọc. Anh ta chỉ đóng vai trò tổ chức đối thoại của người biên kịch. Sự nhạt hóa dấu ấn ngôn ngữ của người dẫn dắt đã tạo điều kiện thuận lợi để nhân vật tự trình diễn ngôn ngữ của mình, tự trình diễn vở kịch của mình. Những đoạn thoại trong Tướng về hưu, Không có vua, Những người thợ xẻ… Khiến người đọc có cảm giác chỉ có nhân vật nói với nhau và chỉ có nhân vật với độc giả. Nhờ vậy, ngôn từ nhân vật đạt giới tính trực tiếp của tư tưởng, tạo nên không khí đối thoại trực diện, căng thẳng, giàu kịch tính. Sự luân phiên lượt lời trong đối thoại của Nguyễn Huy Thiệp cũng rất đặc biệt. Ông không dừng lại thật lâu để miêu tả, phân tích tâm lý, đánh giá, bình luận về nhân vật như Nam Cao, Nguyễn Minh Châu hay tranh luận với Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 101 nhân vật như Nguyễn Khải mà liên tục đẩy tốc độ đối thoại lên rất nhanh. Các lượt lời thay phiên nhau trong tích tắc, nối tiếp nhau nhanh chóng. Có cảm tưởng tác giả nhặt rất nhanh các lời thoại của nhân vật trong cuộc sống đặt cạnh nhau tạo thành một cuộc thoại xoay quanh một chủ đề. Tốc độ nhanh bởi lời dẫn ngắn gọn và đặc biệt bởi lời đối đáp ngắn gọn, hàm súc, tốc độ nhả lời thần tốc. Lời khởi đầu vừa đưa ra bởi nhân vật này đã bị "cãi" lại ngay bởi lời của nhân vật khác. Ví dụ: "Cha tôi bảo: Anh nhu nhược. Duyên do là anh đếch sống được một mình. Tôi bảo: Không phải, cuộc đời nhiều trò đùa lắm. Cha tôi bảo: Anh cho là trò đùa à? Tôi bảo: Không phải trò đùa, nhưng cũng không phải nghiêm trọng [48, tr.30]. Tham gia đối thoại nhiều khi không chỉ có hai nhân vật mà có thể có nhiều nhân vật khác nên đối thoại trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp mang tính chất đối thoại. Ví dụ: "Đoài bảo: Tôi nghĩ bố già rồi, mổ cũng thế, cứ để chết là hơn. Tốn khóc hu hu. Cấn hỏi: Ý chú Khảm thế nào? Khảm bảo: Các anh em thế nào thì em thế. Cấn hỏi: Chú Khiêm sao im thế? Khiêm hỏi: Anh định thế nào? Cấn bảo: Tôi đang nghĩ. Đoài bảo: Mất thì giờ bỏ mẹ. Ai đồng ý bố chết, giơ tay, tôi biểu quyết nhé [48, tr.62]. Đoạn văn này có mặt năm nhân vật, bốn nhân vật tham gia đối thoại, một nhân vật "thoại" bằng tiếng khóc hu hu (!). Bảy lời thoại trong một đoạn văn ngắn tạo nên một cuộc thảo luận gia đình om sòm xung quanh vấn đề: có để bố chết hay không? Tất cả các nhân vật đều lên tiếng nhưng không ai nói rõ ý định của mình trừ nhân vật Đoài. Dường như các nhân vật này đối thoại theo nguyên tắc "ngậm miệng ăn tiền": "Tôi không nói thế, đấy là ý anh ta". Cấn là con trưởng, lẽ ra phải là người khởi đầu và kết thúc nhưng người có tiếng nói thẳng thẳn và trọng lượng lại là Đoài. Lời Đoài phá vỡ trật tự vai vế trong hội thoại nhưng lại thiết lập nên một trật tự mới với sự thắng thế của tinh thần thực dụng. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 102 Tốc độ nhanh, mạnh không chỉ ở sự luân phiên lượt lời trong một cuộc thoại mà còn ở tốc độ luân chuyển, tiếp nối liên tục các cuộc thoại tạo nên mật độ đối thoại dày đặc trên những trang sách. Cuộc thoại này chưa dứt, cuộc thoại khác đã nối tiếp. Phương thức trình bày này khiến cho người đọc có cảm giác tác phẩm trong truyện ngắn giống như một vở kịch về đời sống. Đoạn hội thoại giúp người đọc có thể đi đến một kết luận: mỗi nhân vật trong tác phẩm này tính cách tuy có khác nhau nhưng đều có một điểm chung - sự thóai hóa, biến chất về đạo đức (trừ nhân vật Sinh). Thóai hóa đến mức ghê sợ: họp gia đình để "biểu quyết bố chết". Và khi bố chết thì: "Thật may quá bây giờ tôi đi mua quan tài". Ngòi bút của nhà văn đã "bật lên những tr.viết như cứa vào trái tim người đọc, cứa đến rớm máu và bật máu ra. Những con người trần trụi đến mức thú tính. Đây là một đám sinh vật biết ăn nói, đi lại suy nghĩ và đối xử với nhau" [38, tr.424]. Đối thoại trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp thiên về bày tỏ chính kiến, khẳng định ý thức chủ thể của nhân vật. Những lời nói mang khuynh hướng tư tưởng đối lập nhau gay gắt tạo nên kịch tính cho đối thoại. Xung đột kịch được tạo ra qua ngôn ngữ đối thoại là những xung đột giữa các ý thức của các chủ thể mang những nội dung tấn công - phản công, thăm dò - lảng tránh, chất vấn - chốn cãi, thuyết phục - phủ nhận… Trong Không có vua, đoạn đối thoại giữa Đoài và lão Kiền rất giàu kịch tính. Tình huống kịch đặt ra: Lão Kiền bị điện giật, liền chửi đổng: "Cha chúng mày, chúng mày ám hại ông. Chúng mày mong ông chết, nhưng trời có mắt, ông còn sống lâu [48, tr.48]. Đoài phản công: "Ở đâu không biết, chứ ở nhà này thì lá vàng còn ở trên cây, lá xanh rụng xuống là chuyện thường tình" [48, tr.48]. Lão Kiền cay cú buộc tội, phản ứng lại bằng cách đánh vào sĩ diện của Đoài: "Mẹ cha mày, mày ăn nói với bố thế à? Tao không hiểu thế nào người ta lại cho mày làm việc ở Bộ Giáo dục!" [48, tr.48] Đoài không chịu, vừa lảng tránh vừa phản Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 103 công lại bằng thứ ngôn ngữ sắc sảo, sâu cay: "Họ xét lý lịch, họ thấy nhà mình truyền thống, ba đời trong sạch như gương" [48, tr.48]. Lời nói của Đoài là "phục binh" nên lão Kiền rơi vào bẫy: "Chứ không à ? Chúng mày thì tao không biết, nhưng từ tao ngược lên, nhà mày chưa có ai làm gì thất đức" [48, tr.49]. Câu của lão Kiền cũng có ngụ ý phê phán Đoài và bảo vệ cho danh dự của mình. Lúc này, Đoài mới giở hết con bài, bẻ cong lý lẽ của lão Kiền: "Phải rồi. Một miếng vá xăm đáng một chục nhưng tương lên ba chục thì có đức đấy" [48, tr.49]. Lão Kiền bị hớ, nhưng vẫn tìm cách vừa gỡ gạc thể diện vừa lật lại lời nói của Đoài: "Mẹ cha mày, thế mày nâng bát cơm lên miệng hàng ngày có nghĩ không ?" [48, tr.49] Ngôn ngữ nhân vật trong đoạn thoại dồn đuổi nhau ráo riết. Hay đoạn đối thoại sau đây cũng tương tự như vậy: "Đoài hỏi: Sinh biết nhà này tương lai thuộc về ai không? Sinh bảo: Không. Đoài cười: Về tôi. Sinh hỏi: Sao thế? Đoài bảo: Bố già bố chết. Thằng Khiêm trước sau cũng vào tù. Thằng Khảm ra trường không đi Tây Bắc thì cũng Tây Nguyên. Thằng Tốn không nói làm gì, vô tích sự. Sinh hỏi: Thế còn anh Cấn? Đoài bảo: Phụ thuộc vào Sinh. Nếu Sinh yêu tôi, tôi sẽ gây sự tống cổ ra đường. Sinh bảo: Dễ thế? Đoài bảo: Sinh còn quyến luyến cái gì? Lão Cấn vừa ngu vừa hèn, lại yếu, bác sĩ bảo bị lãnh tinh, lấy Sinh hai năm mà có con cái gì đâu?" [48, tr.58]. Sau đó Đoài lại nói tiếp: "Tối nay tôi vào buồng Sinh nhé! Sinh vớ con dao, nói khẽ: Cút đi. Anh đến gần đây là tôi giết đấy! Đoài cười nhạt, đi giật lùi, bỏ lên nhà, vừa đi vừa lẩm bẩm: Đàn bà là giống ác quỷ" [48, tr.58]. Những lời nói trơ trẽn, bỉ ổi của Đoài đã chỉ rõ bản chất của nhân vật này. Trở lên, chúng tôi nhận thấy rõ ràng: lời đối thoại của nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp mang những đặc điểm ngôn ngữ kịch như tính hành động, tính hàm súc, tính khẩu ngữ và phù hợp với cá tính của nhân vật. Ngôn ngữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp rõ ràng có khả năng bóc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 104 trần sự thật thông qua lời đối thoại. Sự thật được phát ngôn một cách trực tiếp mà không cần ngụy trang trong bất cứ hình thức nào. Nghệ thuật "lột mặt nạ" đã được phô diễn tài tình bởi các nhà văn hiện thực tiền bối như Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng… nhưng chủ yếu là lộn trái nhân vật qua lời độc thoại hay "đắp mặt nạ" bằng lời thoại rồi "lột mặt nạ" trong tương quan với lời kể. Chẳng hạn, Nguyễn Công Hoan "lột mặt nạ" nhân vật Nguyệt trong Oẳn tà roằn bằng cách để cô gái có những hành vi chẳng trang trọng, đẹp đẽ chút nào nói những câu mầu mè đạo lý như trên sân khấu tuồng: "Tôi con nhà trâm anh, anh cũng con nhà thế phiệt, vì một lời giao ước nên tôi mới quá chiều anh. Tuy tôi chưa là vợ anh nhưng cũng như là vợ, nên tôi dốc một lòng chung thuỷ thì chữ "trinh" tôi giữ nguyên cho anh. Nếu anh ngờ tôi loan chung phượng chạ thì đây này, tôi sẽ chết như thế này này". Câu chuyện thực sự về cô ta lại ngược hẳn với "trâm anh", "giao ước", "chung thuỷ". Cô có nhiều nhân tình quá, đến nỗi khi cô đẻ ra lại là một chú "oẳn tà roằn" da "đen như cột nhà cháy". Quy trình của Nguyễn Công Hoan thường là lời của nhân vật che dấu sự thật, đắp điếmmặt nạ còn lời kể của tác giả thì đi tìm và bóc mẽ sự thật. Nguyễn Huy Thiệp thì làm ngược lại, lời kể hoàn toàn khách quan, không hé lộ gì nhiều về bản chất nhân vật. Nhà văn dường như không "đắp mặt nạ" cho nhân vật. Chúng chỉ có những mặt nạ tự nhiên do xã hội quy định. Đó là mặt nạ nhân cách do vai vế trong gia đình quy định như cha - con, anh - em, chú - cháu…; do vị trí, nghề nghiệp xã hội quy định như vua - tôi, nhà giáo, nhà báo, nhà thơ, tướng lĩnh, bác sĩ….; do sự phân tầng xã hội quy định như sang - hèn, có học - vô học… Những mặt nạ này do chính đời sống khách quan đặt ra, không phải do nhân vật tự tạo nên. Chúng sẽ bị lột bỏ trong đối thoại. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 105 Trước hết, thông qua đối thoại, nhân vật tự "lột mặt nạ", tự phanh phui sự thật trong lòng mình. Cái thời chửi nhau mà tức hộc máu chết hay chắc mẩm "nó chừa mình ra" đã qua lâu lắm. Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp "chửi" nhau và "bị chửi" mà vẫn trơ tráo lên tiếng tranh luận kiểu như cha con lão Kiền trong Không có vua (Đã nhắc đến ở phần trên) hay Bường trong Những người thợ xẻ. Càng "chửi" nhau, càng kích thích nhân vật "nói toạc móng heo" những gì mình nghĩ, nói toạc ra bản chất của mình, nói đến kiệt cùng sự thật cay đắng của con người. Lão Kiền hoàn toàn đánh mất vai trò ông bố chỉ còn phát ngôn với tư cách là một thằng đàn ông. Khi bị Đoài bắt gặp nhìn trộm Sinh tắm, lão Kiền đã bảo với Đoài:"Mày có học mà tệ. Bây giờ tao nói chuyện đàn ông với mày. Đoài bảo: Tôi không tha thứ đâu. Lão Kiền bảo: Tao chẳng cần. Đàn ông chẳng nên xấu hổ vì có con b…" [48, tr.56]. Bà Lâm trong "Những bài học nông thôn" cũng bỏ ngoài tai lời nhắc nhở của người con (bố Lâm) về vai trò giáo dục của người lớn: "Trẻ nhỏ như giếng nước trong, bà cứ thả toàn những ba ba với thuồng luồng và kinh cả người" [48, tr.142] để nói lên "nỗi lòng" của mình: "Ở làng, những đứa con gái cùng lứa tuổi với tôi, đứa nào hồi trẻ thập thành thì ngài cho lên tiên sớm, chẳng phải đợi đến tuổi thất thập, thế là sống cũng sướng mà chết cũng sướng. Còn tôi, cả đời chỉ biết mỗi một con b… mang tiếng thuỷ chung, đức hạnh, chẳng báu cho ai, chỉ biết về già sống lâu, khổ con khổ cháu" [48, tr.141]. Lời thoại của nhân vật Phượng cũng nằm trong môtíp đối thoại khẳng định "bản năng gốc": "Ám ảnh cao nhất, rộng lớn nhất, trên cao và rộng lớn hơn các ám ảnh khác, kể cả tôn giáo, chính trị – là tình dục"(Con gái thuỷ thần). Điều đáng lưu ý là lời đối thoại lột trần "bản năng gốc" của con người dưới vỏ bọc nhân cách, đạo đức, những thiết chế do xã hội quy định, không Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 106 hẳn là vạch trần để phê phán. Tác giả chỉ đưa ra sự thật còn phê phán hay đồng tình lại cần phải thận trọng và tùy thuộc vào độc giả. Trong thế giới của Nguyễn Huy Thiệp, các nhân vật ít khi để ý đến những vai trò xã hội của mình. Rất ít lời nói mang phong cách của giai tầng hay vị trí xã hội mà nhân vật thuộc vào. Các nhân vật nói năng theo suy nghĩ thật, tâm lý thật, tính cách thật của mình. Đó hoàn toàn là từ lời bên trong nhân vật nói ra, không phải là lời tác giả cố tình "mớm" cho nhân vật. Lời nói ngắn gọn, thẳng thừng không lảng tránh sự thật. Nhân vật nói năng cứ như chẳng cần biết mình đang đứng ở "chỗ" nào, nói với "ai". Các nhân vật tự lộn trái mình qua phát ngôn nên một nhân vật trong truyện Đời thế mà vui phải thốt lên: "Hóa ra ma quỷ hết! Thánh thần ít lắm..." [48, tr.351]. Không chỉ "lột mặt nạ" chính mình, các nhân vật còn "lột mặt nạ" của nhau trong đối thoại. Đối thoại của Ngọc và Bường trong Những người thợ xẻ luân phiên vạch mặt nhau để cuối cùng: "Bường bảo: Bản chất của mày là một thằng trí thức lưu manh chính trị. Tởm lắm! Cút mẹ mày đi! Tôi bảo: Anh là một thằng tù hình sự, một tên lưu manh "gin", tại sao anh không chịu nổi tôi?" [48, tr.118]. Đối thoại vạch mặt lẫn nhau có khi biến thành những đoạn thoại hài hước như trong Giọt máu: "Phong hỏi: Hai người ngủ với nhau mấy lần rồi: Thiều Hoa bảo: Thưa, sáu lần. Điềm bảo: Một lần ở vườn hoa Bônbe là bảy. Thiều Hoa bảo: Lần ấy vội vàng thì tính làn gì" [48, tr.289]. Đoạn đối đáp trên khiến người ta nhớ đến những màn đối thoại vô cùng hài hước trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng. Nhân vật cứ "hồn nhiên" nói ra sự thật, tự tố cáo chính mình và tố cáo lẫn nhau. Đây là những đối thoại "lột mặt nạ" dưới hình thức giễu nhại rất đắt giá. Đối thoại chính là thứ vũ khí có sức mạnh đặc biệt trong tay nhà văn để nói lên một cách khách quan và đi đến tận cùng sự thật. 3.3.2. Đối thoại lệch kênh thể hiện trạng thái cô đơn của nhân vật Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 107 Một trong những chức năng quan trong của đối thoại là thiết lập quan hệ. Nhưng không phải cuộc đối thoại nào cũng đạt được điều đó. Muốn thiết lập được quan hệ, các nhân vật tham gia đối thoại phải cùng kênh thông tin, tức là hiểu nhau, hướng vào nhau và thống nhất cùng một mối quan tâm. Trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp còn xuất hiện kiểu đối thoại có lời thoại qua lại mà không có quan hệ người với người hoặc có nhưng rất nhạt. Các nhân vật không hiểu được nhau nên quan hệ giữa các nhân vật giao tiếp hết sức rời rạc, không có sự cố kết, thúc đẩy. Kết quả là các cuộc đối thoại này càng khoét sâu thêm nỗi cô đơn của con người: "Cái Mi, Cái Vi cùng thức với tôi. Cái Mi hỏi: Sao chết đi qua đò cũng phải trả tiền? Sao lại cho tiền vào miệng bà? Cái Vi bảo: Đấy có phải "ngậm miệng ăn tiền" không bố? Tôi khóc: Các con không hiểu đâu. Bố cũng không hiểu, đấy là mê tín. Cái Vi bảo: Con hiểu đấy. Đời người cần không biết bao nhiêu là tiền. Chết cũng cần" [48, tr.27]. Trong đoạn văn trên, các nhân vật đối thoại về việc cho tiền vào miệng người chết mà đều không hiểu gì về tập quán này. Hai đứa trẻ thì hoàn toàn hồn nhiên trong việc nói lên sự thật về cuộc đời, còn người bố sau những trải nghiệm đã lại hoàn toàn mơ hồ trước cuộc sống. Kết quả là, đối thoại chỉ làm cho các nhân vật thấy mình thêm cô đơn, lạc lõng: "Tôi thấy cô đơn quá.Các con tôi cũng cô đơn. Cả đám đánh bạc, cả cha tôi nữa" [48, tr.27]. Nếu giữa các nhân vật, lời thoại nhằm để công kích nhau thì dù sau cũng còn quan hệ đối chọi, phủ định kịch tính mang tính thống nhất, xoay quanh một đề tài, chủ đề. Đằng này các nhân vật lại chỉ mải mê theo đuổi suy nghĩ của mình, mỗi người một ý thích đi tận cùng về một hướng do đó không có sự đồng cảm, sẻ chia. Ngay cả tính chất căng thẳng của đối thoại như là một dấu hiệu quý giá thể hiện sự tồn tại của mối quan hệ giữa các con người cũng thiếu vắng. Ví dụ: "Quy ngạc nhiên: Anh học đại học, sao còn đi làm thợ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 108 xẻ? tôi cười, học lối nói của anh Bường, tôi bảo: Đấy là vì tình đây, em ạ. Tình bao giờ cũng lung tung. Người ta chỉ sót nó khi nó tuột khỏi tay thôi. Quy bảo: Anh nói hay nhỉ. Em chẳng hiểu gì. Tôi bảo: Em chẳng hiểu gì đâu... Trong lòng tôi một nỗi căm giận vô cớ bỗng dưng vụt đến, khiến tôi đắng khô miệng lại. Tôi rít lên khe khẽ: Chỉ có một anh thôi còn lại là chúng nó. Quy ngạc nhiên, hốt hoảng. Chúng tôi chia tay nhau như người dưng" [48, tr.113]. Mối quan hệ giữa hai nhân vật không hề được thiết lập và củng cố sau đối thoại. Lý do là bởi Ngọc, một chàng trai nhiều mơ mộng, có học thức và đã trải qua sự đổ vỡ về tình cam, hoàn toàn nói theo triết lý của đời minh. Còn Quy, một cô gái mới lớn, hồn nhiên, vô tư còn hiểu quá ít về cuộc đời nên không hiểu được lời của Ngọc. Trong Không có Vua, có cuộc thoại mà người tham gia đối thoại lại phủ nhận, chối bỏ mọi sợi dây quan hệ nối kết với nhau: "Đoài bảo: Xin lỗi bác, cháu chẳng biết nhà bác có bao nhiêu người, tên là gì? ông hàng xóm cười: Thì tôi cũng thế. Đoài bảo: Ngày xưa bọn ăn trộm có luật chia ra làm bốn loại mà chúng không lấy: một là nhà hàng xóm, hai là nhà bạn bè, ba là nhà đang có chuyện buồn, bốn là nhà đang có chuyện vui. Cứ thế này, cháu đi ăn trộm lơ mơ phạm luật. Ông hàng xóm cười: Thì các con tôi cũng thế" [48, tr.60- 61]. Đoạn thoại trên có nhiều ý nghĩa. Nó cũng phần nào thể hiện được trạng thái ngày càng xa cách của con người với nhau trong đời sống đô thị hiện đại. Lời của Đoài cứ xưng xưng, vi phạm qui tắc thiết lập quan hệ trong giao tiếp, nhưng ông hàng xóm lại vẫn thờ ơ chấp nhận coi như chẳng có chuyện gì đáng quan tâm. Đối thoại hoàn toàn mang tính chất nghĩa vụ, không còn là mục đích để nối kết giữa những con người. Nỗi cô đơn của người nghệ sỹ được nói đến trong Tướng về hưu ... "Tôi cứ mơ hồ thấy người nghệ sỹ trác tuyệt là những con người cô đơn khủng khiếp" [48, tr.30] cũng được triển khai thành nhiều cuộc thoại ở các truyện Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 109 ngắn khác mà lời thoại chẳng ăn nhập gì với nhau. Câu thoại dường như bất lực trong việc đem lại sự hiểu biết lẫn nhau. Ở Đưa sáo sang sông, lời thoại lệch kênh giữa hai bà Thoan và "ông" nhà thơ không chỉ tạo nên chất hài dí dỏm, bông đùa mà phần nào thể hiện nỗi cô đơn của người nghệ sỹ. Một người mải miết, mơ mộng theo đuổi ý tưởng ngôn từ, khiến thơ "nó cứ kêu trong tai" còn người kia lại rất thực tê, thực tế đến vô cảm, không nghe ra tiếng lòng của nhà thơ dẫn đến sự hiểu lầm một cách hồn nhiên. Trong Hạc vừa bay vừa kêu tham thiết, nhân vật "thi sỹ" hai lần nhắc lại: "Không, tôi làn thơ!" nhưng những nhân vật khác vẫn chưa thực sự hiểu "làm thơ" là công việc như thế nào. Trong mắt cậu bé, nhà thơ biến thành nhà sưu tập bướm, trong mắt người mẹ thì làm thơ là nghề kiếm sống còn trong mắt người lão bộc thì đó thật là một nghề nguy hiểm. Trong bài học tiếng việt, Vũ cô đơn giữa bữa tiệc ở nhà Hoàng, lạc lõng giữa những người thượng lưu mà lời nói luôn gắn với "giá vàng lên xuống" ,"Ông nọ ông kia mất chức", "Bác Tham vừa mới xây nhà", "Cậu Tú vừa đi du học"… Còn khi Vũ nói về trạng thái "đèn vàng" của tâm hồn thì người khác lại hiểu nhầm "ông muốn nói đến sự ân ái hay ngoại tình chăng ?". Những đối thoại lệnh kênh hết sức đắt giá trong việc thể hiện sự cô đơn, lạc loài của những tâm hồn nghệ sĩ giữa cuộc đời vô cảm. Kỹ thuật trình bày cũng góp phần thể hiện trạng thái nhân sinh của thế giới nhân vật. Không tách rời các đoạn đối thoai, không xuống hàng, gạch đầu dòng để làm nổi bật sự hiện diện của đối tượng khiến quan hệ đối thoại trực tiếp như bị chìm đi trong lời trần thuật. Có nhiều đoạn tác giả sử dụng lối đặt liền kề nhau những động từ: "nói", bảo… chặt khúc câu thoại, làm cho câu thoại tủn ngủn, chi chít, quan hệ đối thoại trở nên đứt đoạn, rời rạc. Lời thoại của nhân vật như những âm thanh lạc loài phát ra loạn xạ. Các nhân vật thường chỉ nói vừa đủ thông tin, không mấy khi bộc lộ tình cảm, cảm xúc. Vì Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 110 thế, chất kết dính tạo độ uyển chuyển, nhịp nhàng giữa các lời đối đáp bị giảm đi tối đa. Tước bỏ sắc thái tình cảm trong lời thoại chính thức là tước bỏ khả năng thiết lập, duy trì quan hệ giữa những người đối thoại. Lời thoại chỉ mang ý nghĩa thông tin: "Cha tôi bảo: Nghỉ rồi, cha làm gì ? Tôi bảo: Viết hồi ký. Cha tôi bảo: Không! Vợ tôi bảo: Cha nuôi vẹt xem. Trên phố dạo này nhiều người nuôi chim hoạ mi, chim vẹt. Cha tôi bảo: Kiếm tiền à ? Vợ tôi không trả lời. Cha tôi bảo: Để xem đã! [48, tr.20]. Quan hệ đối thoại bao giờ cũng được tạo ra bởi sự luân phiên lượt lời: trao - đáp. Nhiều đoạn thoại trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp lại có xu hướng triệt tiêu lời đáp, biên lời đối thoại thành lời một mình, rơi vào hư không. Câu trao và câu đáp đều được dẫn bằng hình thức giống nhau: Dùng động từ "bảo" hay "nói" dù đó là hành vi trả lời, đáp ứng, phản đối, đánh giá, giải thích. Rất ít những từ trực tiếp chỉ hành vi hồi đáp. Có câu trao được đưa ra nhưng không hề có câu đáp. Tác giả vẫn để cho mạch truyện tiếp diễn như chưa từng xuất hiện câu trao: "Anh Bường chửi: Tiên sư đời, khốn nạn chưa! Các con ơi các con, các con đã biết đời là gì chưa?" Tôi bảo: Cái ông Thuyết trông kinh nhỉ. Anh Bường bảo: Làm việc đi chúng mày… [48, tr.112]. Có câu trao được đưa ra nhưng câu đáp lại không hề đếm xỉa đến ý định, tình cảm của người nói: "Ông bảo: Việc lớn trong đời cha làm xong rồi! Tôi bảo: Vâng [48, tr.18]. Câu nói của người cha chứa đựng bao nhiêu niềm tự hào sung sướng, bao nhiêu niềm hân hoan muốn chia sẻ. Người con lại "chia sẻ" bằng một câu cụt lủn, khô khốc. Chính thủ pháp triệt tiêu từ hồi đáp và lảng tránh ý chỉ trực tiếp của các lời thoại khiến cho những đoạn văn có nhiều câu phát ngôn nhưng quan hệ đối thoại hết sức lỏng lẻo về mặt ngữ nghĩa, ngữ dụng. Triệt tiêu sự tương tác giữa các nhân vật, xóa mờ ranh giới cuộc thoại không có dấu hiệu mở đầu, không có dấu hiệu kết thúc khiến con người cứ triền miên trong đối thoại mà không đi đến một kết cục nào. Không xóa bỏ mà Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 111 cũng chẳng tạo ra quan hệ đối thoại mới. Ngôn ngữ không còn là công cụ để con người hiểu nhau, cộng tác với nhau. Kiểu đối thoại lệch kênh đã khiến cho các nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp rơi vào sự cô đơn. Điều cuối cùng cần nhắc đến trong ngôn ngữ đối thoại của Nguyễn Huy Thiệp là nhiều khi đối thoại bên ngoài chưa tắt lặng thì tiếng nói bên trong đã lên tiếng như một sự ngầm đối thoại lại. Chẳng hạn đoạn đối thoại trong Con gái thủy thần: Bố cô Phượng xem xét công việc. Ông bảo tôi: Chú em ạ, tôi chỉ tiếc chú em là kẻ vô đạo. Nếu không tôi có ba con gái, tôi gả cho chú cả ba. Tôi đỏ bừng mặt. Tôi cười đau đớn. Tôi đâu phải loại chó dái đi tìm chó cái? Trái tim tôi đã thuộc về nàng, thuộc về mẹ cả, thuộc về con gái thủy thần…" [48, tr.94]. Những lời trên nếu đọc thoáng qua tưởng như là độc thoại nhưng thực ra một nửa vế là đối thoại xong không thành tiếng và chuyển thành những lời tự hỏi mình tự nói với mình. Lời nói của người khác như chạm đến phần sâu thẳm nhất trong niềm khát khao giá trị sự sống của nhân vật, làm bùng lên ý thức khẳng định niềm tin của nhân vật. Ở Mưa Nhã Nam đối thoại giữa Đề Thám với đồ Hoạt cũng là cuộc đối thoại ngầm giữa hình thức thơ. Chính hình thức đặc biệt này khiến cho nhân vật như đang đối thoại với chính mình. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 112 KẾT LUẬN 1. Từ sau năm 1975, truyện ngắn với ưu thế về thể loại đã chiếm vai trò hàng đầu trong văn xuôi Việt Nam. Số lượng người tham gia viết truyện ngắn hết sức đông đảo. Truyện ngắn sau 1975 có sự vận động biến đổi về nhiều phương diện: đề tài, chủ đề, tư tưởng, cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện, ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật. Trong đó nhân vật là một phương diện nghệ thuật được các nhà văn chú trọng, có nhiều dấu hiệu đổi thay về các phương diện miêu tả nhân vật, về chức năng biểu đạt của nhân vật. Nhân vật trong truyện không được miêu tả kỹ về ngoại hình, tên tuổi, tính cách, số phận… Các tác giả truyện ngắn chú ý nhiều hơn đến miêu tả tâm tư, tình cảm của nhân vật. Nhân vật không còn đại diện cho một giai cấp một tầng lớp xã hội nào nữa mà là những con người cá nhân. Trước những chuyển biến của đời sống xã hội trong thời kỳ đổi mới nhiều nhà văn đã nhận thấy truyện ngắn là thể loại thích hợp nhất để viết về cuộc sống hiện tại. Nhiều cuộc thi truyện ngắn đã được tổ chức, từ đó cho thấy truyện ngắn hiện nay là một đối tượng cần được khảo sát sâu hơn, cần được tiếp cận và khám phá trên những bình diện mới. 2. Trong trào lưu đổi mới của văn học Việt Nam ở những thập niên cuối của thế kỷ XX, Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn thu hút được sự chú ý của người đọc lẫn giới phê bình nghiên cứu bởi một hệ thống nhân vật đa dạng, phong phú: Nhân vật đời thường, nhân vật lịch sử, nhân vật mang thiên tính nữ. Mỗi loại nhân vật, Nguyễn Huy Thiệp có một cách nhìn khác nhau. Các nhân vật trong truyện ngắn của ông luôn là những câu hỏi còn bỏ ngỏ mà người đọc phải đi tìm câu trả lời. Ở mỗi nhóm nhân vật Nguyễn Huy Thiệp lại có những sáng tạo độc đáo. Nhân vật đời thường của Nguyễn Huy Thiệp thì sống động và chân thực như những con người thực ngoài đời - họ có mặt tốt, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 113 mặt xấu, có ưu điểm, nhược điểm. Với Nguyễn Huy Thiệp, con người tốt hay xấu là tùy thuộc vào tình huống, hoàn cảnh cụ thể. Nhân vật lịch sử thì không còn là kiểu nhân vật để "ngắm nhìn", "chiêm ngưỡng" mà vô cùng gần gũi với con người hôm nay cho dù khoảng cách về thời gian là rất xa. Làm được điều này là nhờ cách xử lý độc đáo của Nguyễn Huy Thiệp với nguồn tư liệu lịch sử có sẵn. Nhân vật mang thiên tính nữ có một vẻ đẹp lý tưởng mà Nguyễn Huy Thiệp đã dành hết tâm tư, tình cảm để xây dựng nên những hình tượng nhân vật này.Thông qua thế giới nhân vật đó, Nguyễn Huy Thiệp còn biểu hiện tư tưởng nghệ thuật, lý tưởng thẩm mỹ và những chiêm nghiệm suy tư sâu sắc của ôn g về con người và cuộc đời. Nguyễn Huy Thiệp đã thể hiện một cái nhìn mới về những con người mới trong hoàn cảnh mới. 3. Thủ pháp huyền thoại hóa là một dấu ấn đắc trưng cho sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp. Khảo sát truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp chúng tôi thấy yếu tố huyền thoại dày đặc trong các tác phẩm. Nhờ có chất huyền thoại Nguyễn Huy Thiệp đã phản ánh cuộc sống một cách chân thực rõ nét nhất. Đặc biệt chất huyền thoại khiến cho nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp hiện lên một cách toàn diện đa chiều, tạo cho nhân vật một hình bóng khác lạ, vươn tới ý nghĩa biểu tượng. Biểu tượng về con người trong hành trình vô tận đi tìm cái Đẹp. Chất huyền thoại cũng góp phần làm cho truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp mang đậm giá trị hiện thực và giá trị thẩm mỹ sâu sắc. Nó góp phần tạo nên một cách tiếp cận văn chương mới đối với bạn đọc và giới phê bình nghiên cứu. Với việc sử dụng chấy huyền thoại trong quá trình sáng tạo của mình Nguyễn Huy Thiệp đã khẳng định tài năng trên văn đàn, đồng thời cũng tạo nên bộ mặt văn học mới trong nền văn học Việt Nam. 4. Nguyễn Huy Thiệp đã sử dụng tối đa và nhuần nhuyễn các phương thức nghệ thuật để xây dựng nhân vật trong đó có cả việc đưa lời thơ vào Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 114 trong tác phẩm. Lời thơ đã đem đến cho các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp chất trữ tình đằm thắm. Lời thơ không chỉ góp phần giới thiệu hay khắc họa nhân vật mà còn mở rộng không gian văn hóa, mở rộng thời gian lịch sử của truyện, tạo điều kiện cho độc giả suy ngẫm về những vấn đề nhân sinh mà Nguyễn Huy Thiệp đã khơi ra trong truyện của mình. Khiến cho nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp như thúc giục con người trở về với quá khứ xa xăm của văn hóa, về với lịch sử để suy ngẫm cho hôm nay, cho hiện tại. Trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp còn có thơ do các nhân vật sáng tạo ra. Thơ mà các nhân vật sáng tạo ra, tuy không chau chuốt về mặt ngôn từ nhưng những câu thơ ấy đã chứa đựng nội dung của truyện và mang hơi thở, giọng điệu, mang những suy tư của con người hiện đại. 5. Ngôn ngữ đối thoại trong truyện ngắn cua Nguyễn Huy Thiệp có giá trị đặc biệt trong nghệ thuật xây dựng nhân vật. Bởi nếu như thông thường, con người sử dụng ngôn ngữ là để thực hiện cuộc đối thoại, tạo ra lời thoại để giao tiếp với nhau thì lời thoại trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp nhiều khi không phải để giao tiếp mà để bộc lộ tính cách và bản chất của nhân vật. Một kiểu đối thoại mang đến cho nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp chiều sâu tâm hồn là đối thoại nội tại. Sử dụng ngôn ngữ đối thoại làm phương tiện để xây dựng nhân vật là một nét riêng tạo nên phong cách mới lạ trong sáng tác văn học của Nguyễn Huy Thiệp. 6. Cho đến hiện nay, vẫn tồn tại nhiều ý kiến trái ngược nhau trong việc nhìn nhận, đánh giá truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp. Sự đối lập của các ý kiến phần nào phản ánh cái mới, cái lạ, cái độc đáo trong phong cách nghệ thuật của nhà văn. Những đóng góp của Nguyễn Huy Thiệp cho thể loại truyện ngắn là không hề nhỏ, ông là nhà văn đương dại đã buộc những người cầm bút đương thời phải suy nghĩ nghiêm túc về việc phải viết khác đi cũng như buộc độc giả phải thay đổi cách đọc. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 115

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfdoc1.pdf
Tài liệu liên quan