Những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển thần kì của nền kinh tế Nhật Bản năm 1952 - 1973

- Phải tạo ra nhiều việc làm cho người lao động. - Đổi mới và đơn giản hoá các thủ tục đầu tư (thay thê nghị định 20/CP bằng nghị định 87/CP) giao quyền nhiều hơn cho các cơ quan có liên quan đến xét duyệt dự án đầu tư đồng thời giao quyền chủ tịch UBND Tỉnh, Thành Phố, Trưởng ban quản lí, các khu công nghiệp được cấp phép đầu tư. - Nhanh chóng giải quyết các vấn đề phát sinh khi thực hiện luật đầu tư nước ngoài. - Ban hành một số chính sách khuyến khích nội địa hoá sản phẩm. Từng bước tạo ra mặt bằng pháp luật và áp dụng chính sách thuế, các loại giá cả dịch vụ (thuế đất, điện, nước, bưu chính) đối với các nhà đầu tư vào trong nước.

doc33 trang | Chia sẻ: Kuang2 | Ngày: 18/08/2017 | Lượt xem: 140 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển thần kì của nền kinh tế Nhật Bản năm 1952 - 1973, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
phải có một lý luận lẫn thực tiễn của quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội.Với Nhật Bản có các điều kiện tự nhiên, dân số, vài đặc điểm cổ truyền, gần gủi với Việt Nam. Nhật Bản trong giai đoạn”thần kỳ”và Việt Nam trong thời kỳ”đổi mới” vừa có những nét tương đồng. Sau chiến tranh, nền kinh tế Nhật Bản đã mau chóng phục hồi và có bước phát triển nhảy vọt. Tăng trưởng kinh tế bình quân hàng năm 10% thời kỳ 1952-1973. Đi liền với tăng trưởng kinh tế là tỷ lệ nghèo đói giảm xuống, khoảng cách chênh lệch về thu nhập giữa các tầng lớp dân cư đã thu hẹp lại, tầng lớp trung lưu chiếm tuyệt đại bộ phận dân cư (90%), đó là ước mơ của nhiều nước. Sự thành công của Nhật Bản không phải chỉ ở chỗ điều hoà thu nhập giữa khu vực kinh tế nhà nước và khu vực kinh tế tư nhân, mà còn ở khía cạnh điều hoà phúc lợi xã hội, từ đó kích thích sản xuất và tạo ra tăng trưởng mới. Những thành quả tăng trưởng kinh tế đã được “chia lại” tương đối đều cho các tầng lớp xã hội khiến cho nhiều người dân nước này lại có thêm vốn đầu tư để phát triển giáo dục và đào tạo tay nghề. Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở Nhật Bản giai đoạn”thần kỳ”đã trở thành mô hình nghiên cứu đối với nhiều quốc gia đang phát triển. Chính vì vậy việc phân tích đặc điểm kinh tế dẫn tới sự phát triển “thần kỳ” của Nhật Bản, và nghiên cứu mô hình Nhật Bản trong việc giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội để so sánh với thời kỳ “đổi mới”của Việt Nam là một việc rất cần thiết. Nhóm chúng em xin đưa ra một số khía cạnh dẫn đến sự phát triển thần kỳ của kinh tế Nhật Bản và một số bài học bổ ích cho thời kỳ “đổi mới”của kinh tế Việt Nam. ChươngI: Những đặc điểm của nền kinh tế Nhật Bản thời kỳ 1952-1973. Bị thất bại trong chiến tranh, bị tàn phá nặng nề về kinh tế: 34% máy móc, 25% công trình xây dựng, 81% tàu biển bị phá huỷ, sản xuất công nghiệp tháng 8-1945 tụt xuống còn vài phần trăm so với một vài năm trước đó, và chỉ bằng khoảng 10% mức trước chiến tranh(1934-1936), nước Nhật chìm trong khủng hoảng trầm trọng về nhiều mặt.Nhưng đó chỉ là tiền đề để một nước Nhật khác hẳn hoàn toàn ra đời. Thời kì phát triển kinh tế nhanh trên toàn thế giới rất hiếm có trong lịch sử kéo dài từ đầu những năm 50 đến đầu những năm 70 cũng là một thời kì mà Nhật Bản đẵ có những biến đổi thần kì kinh tế trong nước cũng như trong quan hệ với nền kinh tế thế giới. những biến đổi này có tính liên tục và tăng nhanh về lượng. Nó không phải là kết quả của những chính sách đặc biệt của chính phủ cũng như không phải là kết quả của một vài thành tích anh hùng mà là do những cố gắng tích luỹ của toàn thể nhân dân Nhật Bản được sự phát triển của công nghiệp kích thích, các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế đều tăng trưởng nhanh, nhờ vậy tổng sản phẩm quốc dân, chỉ tiêu tổng quát cho mức hoath động của nền kinh tế đã tăng mạnh. Từ năm 1952 đến năm1958, tổng sản phẩm quốc dân dã tăng với tốc độ 6,9%bình quân hằng năm. năm 1959, khi tốc độ tăng trưởng vượt 10%, nền kinh tế Nhật Bản vẫn chưa gây được sự chú ý của thế giới. những năm sau, khi tốc độ tăng trưởng vượt tốc độ của những năm trước thì thế giới bắt đầu kinh ngạc và gọi đó là Sự Thần Kì Về Kinh Tế. Tốc độ cao này được duy trì suốt những năm 1960.Tất nhiên sự tăng trưởng vẫn diễn biến theo chu kì nhưng trong thập kỉ này tổng sản phẩm quốc dân tăng trung bình hằng năm là 10%. trong những năm 1970 - 1973 tốc độ tăng trưởng trung bình hơi giảm đi còn 7,8% nhưng vẫn cao hơn tiêu chuẩn quốc tế (Bảng 1 ) Về giá trị tuyệt đối, năm 1950,tổng sản phẩm quốc dân của Nhật Bản mới đạt 24 tỉ đô la, nhỏ hơn bất kì một nước phương tây nào và chỉ bằng vài phần trăm so với tổng sản phẩm quốc dân Mỹ, tổng sản phẩm quốc dân của NB đạt khoảng 360 tỉ đôla tuy vẫn còn nhỏ hơn Mỹ, song sự chênh lệch đã thu hẹp lại còn 3/1.Nhân tố hàng đầu trong tăng trưởng kinh tế của NB thời kì này là sự phát triển nhanh chóng các ngành công nghiệp chế tạo. Chỉ số sản xuất công nghiệp (1934 – 1936:= 100) tăng từ 160 năm 1955 lên 1345 năm 1970. Sự giảm bớt sức lao động trong nông nghiệp và lâm nghiệp cũng rất đáng chú ý: Nó giảm từ 16 triệu năm 1955 xuống 8,4 triệu năm 1970 và phần của nó trong tổng lực lượng lao động giảm từ 38,3% xuống 17,4% trong cùng thời kì. Năm tài chính Theo giá hiện hành (%) Theo giá bất biến của năm 1965 1951 38,8% 13,0% 1952 16,3 13,0 1953 18,1 7,9 1954 4,0 2,3 1955 13,3 11,4 1956 12,3 6,8 1957 13,0 8,3 1958 4,8 5,7 1959 15,5 11,7 1960 19,1 13,3 1961 22,5 14,4 1962 9,1 5,7 1963 18,1 12,8 1964 15,9 10,8 1965 10,6 5,4 1966 17,2 11,8 1967 17,9 13,4 1968 17,8 13,6 1969 18,0 12,4 1970 16,3 9,3 1971 10,7 5,7 1972 17,6 12,0 (Nguồn: Cục kế hoạch kinh tế). Bảng 2: Chỉ số sản xuất công nghiệp của các ngành chính (1965=100) Ngành 1955 1960 1965 1970 Dệt 42,2 68,2 100 154,0 Giấy và bột giấy 34,1 63,9 100 175,9 Hoá chất 25,2 51,0 100 204,0 Dầu lửa và sp than 18,7 47,2 100 216,7 Gốm 32,0 62,5 100 175,8 Sắt và thép 24,6 56,3 100 230,9 Kim loại màu 25,9 61,6 100 211,4 Máy móc 14,6 51,2 100 291,6 Tổng cộng (CN chế tạo) 26,0 56,9 100 218,5 Nguồn: Bộ công nghiệp và mậu dịch quốc tế. Trong các ngành công nghiệp khu vực II, sự phát triển của các ngành công nghiệp nặng và hoá chất (máy móc, kim khí và hoá chất) là nổi bật nhất như ta đã thấy ở bảng 2. Sự phát triển của công nghiệp cơ khí là đáng chú ý vì chỉ số của nó (1965=100) tăng 14,6 năm 1955 lên 291,6 năm 1970, hơn 20 lần trong 15 năm. Tuy vậy chỉ số của ngành công nghiệp dệt chỉ gia tăng tương đối nhỏ: từ 42,2 năm 1955 lên 154,0 năm 1970. Kết quả của sự phát triển nói trên là phần của các ngành công nghiệp nặng và hóa chất trong tổng sản lượng của công nghiệp chế tạo đạt tới 57% năm 1970, cao hơn phần tương ứng ở Tây Đức hoặc ở Mỹ. Quá trình tăng trưởng này không phải là sự phát triển nhẹ nhàng, không gấp khúc. Trong thời gian này, nền kinh tế NB đã trải qua những thăng trầm khá rõ rệt, chia ra thành những chu kì dài khoảng hơn 3 năm đôi khi 2 năm hoặc 5 năm. Những sự lên xuống này diễn biến một cách có hệ thống và phần lớn theo một lề lối nhất định. Tính từ năm 1951 đến năm 1973 có tất cả 7 thời kì phồn thịnh và 8 lần suy thoái. Những lần suy thoái chu kì này chỉ biểu hiện ở tốc độ tăng trưởng chậm lại chứ không phải là giảm sút tuyệt đối. Những nhà kinh tế phân tích theo quan điểm chu kì công nghiệp của Các Mác cho rằng chu kì tái sản xuất tư bản ngắn lại rất tiêu biểu ở NB gắn chặt với sự rút ngắn chu kì đổi mới kỹ thuật nhờ tiến bộ khoa học sau chiến tranh. Còn một số nhà kinh tế NB gọi đây là chu kì hàng hoá tồn kho. Lí do tái diễn chu kì hàng tồn kho gắn với những thiếu hụt trong các cán cân thanh toán quốc tế. Thời kì phồn thịnh: Sản xuất mở rộng, tiêu dùng sản xuất và cá nhân đều tăng đã làm tăng nhập khẩu, do vậy cán cân thanh toán bị thiếu hụt. Khi xuất hiện sự tăng hàng tồn kho và giảm dự trữ ngoại tệ, Chính Phủ thực hiện chính sách thắt chặt tài chính tiền tệ. Khi điều kiện tài chính bị xiết chặt thì đầu tư giảm, tiêu dùng trong nước cũng giảm theo. Tất nhiên, hàng tồn kho giảm do giảm đầu tư, cán cân thanh toán quốc tế trở lại thuận lợi do giảm nhập khẩu và khi đó Chính Phủ lại nới lỏng chính sách tài chính, tiền tệ, chu kì hàng tồn kho mới lại bắt đầu. Việc thắt chặt tiền tệ được áp dụng vào đỉnh điểm của các thời kì phồn thịnh năm 1951, 1954, 1957 – 1958, 1961 – 1962, 1964, 1967, 1969 – 1970 và 1973 – 1975. Từ thời kì khan hiếm tiền kéo dài trong 2 năm liền 1973 – 1975, tổng số các thời kì khan hiếm tiền chỉ khoảng 12 tháng. Chính sách hạn chế tiền tệ của Nhật tỏ ra tác dụng nhanh với hiệu quả cao. Chương II Những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển thần kì của nền kinh tế Nhật Bản năm 1952 - 1973. I/ Những di sản từ trước chiến tranh: Hơn 4 triệu người thất nghiệp do ngừng các loại sản xuất quân sự, 7,6 triệu binh sĩ giải ngũ, 1,5 triệu người từ thuộc địa hồi hương, nâng tổng số người không có việc làm lên 13,1 triệu người. 25% công trình xây dựng bị phá huỷ , 34% máy móc bị phá hủy..Rất nhiều hậu quả của chiến tranh dẫn đến những thách thức to lớn đối với Nhất Bản, nhưng không chỉ khôi phục được hậu quả chiến tranh mà Nhật Bản còn làm được hơn thế.Một khi nhân lực của họ được khôi phục, và được Mỹ giúp đỡ. Khi nhập khẩu được bông, dầu mỏ, than đá, nhờ có sự giúp đỡ của Mỹ, những nhà máy ở NB vừa thoát khỏi các cuộc oanh tạc lập tức có thể bắt tay vào sản xuất ngay được. Các công nhân NB làm việc cật lực để phục hồi lại đất nước, phục hồi lại nhà máy từ đống tro tàn của chiến tranh. Một thời gian sau chiến tranh NB đã bắt đầu tích luỹ được một số vốn và lần lượt xây dựng các nhà máy có công nghệ tối tân. Những nhà máy cũ bị tàn phá trong chiến tranh có tác dụng buộc NB phải trang bị lại những thiết bị tối tân nhất. Khi các ngành sản xuất của Mỹ tụt hậu so với Nhật Bản thì có người đã nói đùa rằng, nước Mỹ muốn khôi phục lai khả năng cạnh tranh với NB phải làm lại một cuộc chiến tranh với Nhật Bản và trong cuộc chiến tranh này Mỹ cần phải thua. Trong một thời kỳ mà cuộc cách mạng kỹ thuật diễn ra hết sức nhanh chóng, điều quan trọng là phải đào tạo được những con người thành thạo kỹ thuật mới và phải có vốn để du nhập những kỹ thuật đó. Nếu thiết bị quá cũ sẽ là trở ngại cho sự phát triển. II/Cải cách kinh tế: .Trong quá trình cải cách,việc chế định 3 luật:Luật cải cách ruộng đất,luật giải tán các tài phiệt và luật lao động là quan trọng nhất: GHQ (bộ tư lệnh quân đồng minh sau chiến tranh chiếm đóng Nhật Bản –General Head-quarters) đã đưa ra rất nhiều quy định buộc chính phủ NB phải tiến hành cải cách triệt để mà không có cách nào trốn tránh. 1-Cải cách ruộng đất: Nội dung cơ bản của cuộc cải cách ruộng đất là chuyển quyền sở hữu ruộng đất phát canh cho những tá điền đã từng trồng trọt trên mảnh đất đó, nhà nước mua tất cả ruộng đất phát canh củ các địa chủ vắng mặt và, trong trường hợp các địa chủ còn sống ở nông thôn thì mua lại một số ruộng vượt một chô. Sau đó phát lại cho các tá điền khác,việc chuyển quyền sở hữu ruộng đất cho những nông dân trực tiếp canh tác đã kích thích mạnh tính tích cực sản xuất của nông dân. Họ đã tiến hành cải tạo ruộng đất, kết hợp với việc áp dụng những kỹ thuật canh tác mới để nâng cao năng suất nông nghiệp, thu nhập nông dân tăng lên đã góp phần mở rộng đáng kể thị trường trong nước. 2-Giải tán các tập đoàn tài phiệt (Zaibat su) ở Mỹ, phần lớn người ta coi tài phiệt là thủ phạm làm cho NB lao vào cuộc chiến tranh đế quốc theo chỉ thị của GHQ, chính phủ NB đã tiến hành giải tán các tập đoàn tài phiệt vào tháng 10 năm 1945.Ngoài 4 tập đoàn tài phiệt lớn như Mitsui,Mitsu bisi, Suni tomo,Yasuda bị giải tán có 2500 người trong hội đồng quản trị có 1600 xí nghiệp có quan hệ với giới tài phiệt đã buộc phải rời khỏi chức vụ của mình. Các cổ phần thuộc quyền sở hữu của các công ti tài phiệt và các gia đình tài phiệt đã bị xử lí dưới hình thức đem ra bán ở thị trường cổ phần. Vì thế đã loại trừ được sự chi phối của các cá nhân và của chủ cổ phần. Công ty bị chia nhỏ thành những công ty nhỏ với những người lãnh đạo trẻ tuổi (được gọi là giới lãnh đaọ cấp 3 ). Nhiều người lo ngại rằng liệu toàn người lãnh đạo cấp 3 như thế có thể gánh vác nổi nền kinh tế NB hay không nhưng ngược lại lớp trẻ đã phát huy tốt tinh thần của các nhà kinh tế. do đó nền kinh tế NB đã lấy lại được sức sống của nó. Việc giải thể các tập đoàn tài phiệt được tiến hành theo luật thủ tiêu tình trạng tập trung cao độ kinh tế. một mặt có thể nghĩ đó là ý đồ của Mỹ dùng pháp luật để làm yếu nền kinh tế NB, nhưng mặt khác cũng có thể khẳng định được rằng :Nó đã làm tăng sức cạnh tranh, giúp cho nền kinh tế NB tăng trưởng mạnh 3-Chế định ba luật về lao động : Chính sách quan trọng của Mỹ là khuyến khích hoạt động công đoàn. Đó là bảo đảm ngăn chặn sự hồi sinh của chủ nghĩa quân phiệt và hành vi xâm lược và được coi là biện pháp đề cao tự do và nâng cao đời sống vật chất của nhân dân NB Luật công đoàn được đề ra vào tháng 12-1945 và bắt đầu được thực hiện vào đầu tháng 3 năm 1946 luật công đoàn quy định công nhân có quyền đoàn kết, quyền thương lượng tập thể, quyền bãi công.Luật điều chỉnh quan hệ lao động được đề ra vào tháng 7 – 1947. Luật tiêu chuẩn lao động được đề ra vào tháng 4 – 1947. Vì vậy lực lượng công đoàn phát triển nhanh chóng. Phong trào công đoàn thời kì đầu sau chiến tranh mang tính chiến đấu rất rõ rệt. Bởi vì lúc đó bối cảnh về mặt tư tưởng. Công nhân có nguy có bị tư bản tước đoạt các quyền lợi của mình. Một nguyên nhân nữa là đời sống của công nhân trong thời kì đó vô cùng khổ cực nếu không đấu tranh đòi tăng lương thì không sao sống nổi. Vì thế mà phong trào công đoàn đã dương cao nhiều mục tiêu để tập hợp công nhân đấu tranh như: truy cứu trách nhiệm chiến tranh, phản đối cuộc giãn thợ, bảo vệ đời sốngvề quyền của công nhân, thì ngoài quyền bãi công ra công nhân đòi quyền tham gia dưới hình thức quản lí. Những cuộc bãi công, đấu tranh lớn của công nhân sau chiến tranh có thể kể đến: cuộc bãi công của công nhân viên báo Yomiuri năm 1945, cuộc bãi công của nhà máy đóng tàu Tsurumi thuộc tập đoàn sắt thép Nihon Kokan. Các tổ chức công đòan đã tiến hành các cuộc bãi công kéo dài đe doạ đến quản lí sản xuất như manh nha đòi phải có sự giám sát của dân trong kinh tế, đe doạ sự tồn tại của xí nghiệp. Sau đó qua nhiều cuộc đấu tranh khác nữa đó là sự biến dạng khá nhiều; hoạt động của công đoàn trở nên thực dụng hơn, chuyển sang các nội dung chủ yếu là về kinh tế ôn hoà hơn và trở thành một cơ sở quan trọng giúp cho nền kinh tế NB đạt được tốc độ tăng trưởng cao. Những diễn biến như vậy là điều không thể tưởng tượng được vào thời điểm ngay sau chiến tranh. III/ Những nhà kinh doanh xí nghiệp tích cực: Một trong những nguyên nhân quan trọng giúp cho nền kinh tế NB tăng trưởng mạnh sau chiến tranh là các nhà kinh doanh xí nghiệp đã tỏ rõ năng lực kinh doanh rất tích cực của mình. Nhưng không bao lâu các nhà kinh doanh cũng đã nhận thức được vị trí của mình. Tháng 4 năm 1946 Hội đồng hữu kinh tế (Katai – Doyukai – tổ chức các nhà kinh doanh – ND) đã được thành lập với quyết tâm của những nhà kinh doanh trẻ dưới 50 tuổi như ông Kanichi Mroi, otsukaphê phán những nhà kinh doanh lỗi thời không chịu tuân thủ nguyên tắc dân chủ hoá sau chiến tranh và phong trào công nhân quá khích tuyên bố xác lập vị trí riêng của tổ chức mình, phân chia gianh giới giữa tư bản và kinh doanh, nhằm thực hiện chủ nghĩa tư bản xét lại trong đó dựa vào sự thoả hiệp giữa chủ và thợ. Những người kinh doanh xí nghiệp ở NB sau chiến tranh có thể phân thành ba loại : +/ Loại 1: Những nhà kinh doanh trẻ được đề bạt với tư cách là người thay thế các nhà lãnh đạo các xí nghiệp hàng đầu đã bị buộc phải rời khỏi chức vụ theo luật giải tán các tập đoàn tài phiệt. Tiêu biểu là các ông Chikara Kurata (hãng chế tạo Hitachi), Kikuo Ssoyama(hãng Toyo Rayon). +/ Loại 2:Những nhà kinh doanh lập nghiệp sau chiến tranh, tức là trước chiến tranh chỉ là các xí nghiệp trung tiểu, sau chiến tranh phát triển nhảy vọt. Tiêu biểu là Konosuke Mastu(công ty điện Mastu Shita), Sazo Idemitsu (Idemitsu Hunsan). +/ Loại 3: các nhà doanh nghiệp nổi lên sâu chiến tranh. Đại diện là Ohibuka, A Kio morita (Sony), Shoi chiro honda(hãng nghiên cứu kỹ thuật Honda). IV/ Lực lượng lao động ưu tú: Nhật Bản có một lợi thế lớn là có một nguồn lao động dồi dào. Sau chiến tranh một lực lượng lớn người rút ra từ các thuộc địa của NB về giải ngũ ra từ quân đội. Nguồn cung cấp lao động lúc đó là quá thừa và họ sẵn sàng làm việc với đồng lương rẻ mạt. Nói theo thuật ngữ kinh tế học của Mác thì lao động tạo ra giá trị thặng dư và có khả năng tích luỹ tư bản. Dù đồng lương thấp đến mức nào, nhưng vì chất lượng lao động tồi, năng suất lao động thấp thì cũng không phát sinh giá trị thặng dư. Nhưng phần lớn lao động ở NB có trình độ giáo dục cao và được đào tạo về kỹ năng lao động. ảnh hưởng của chủ nghĩa Mac đã phát triển rất nhanh chóng nhưng chủ yếu ở trong một bộ phận trí thức và công nhân ở các thành phố, còn phần lớn công nhân vẫn còn tiếp tục theo quan niệm có từ trước chiến tranh là trung thành vơí các xí nghiệp Từ năm 1947 đến năm 1949 là những năm sau chiến tranh, số trẻ sơ sinh tăng vọt. Trong 3 năm đó, tỷ lệ sinh rất cao đạt 3,4% năm. Người ta lo rằng cứ đà đó thì sẽ đẫn đến tình trạng quá thừa lao động và làm trầm trọng thêm vấn đề thất nghiệp. Tuy vậy lớp trẻ sinh ra trong thời kỳ này đạt đến tuổi lao động đúng vào thời kỳ kinh tế NB tăng trưởng với tốc độ cao, nhu cầu lao động tăng mạnh. Sau chiến tranh, tỷ lệ thanh thiếu niên đi học ngày càng cao, trình độ học vấn cao đã đáp ứng được yêu cầu của công cuộc cách mạng kỹ thuật. V/ Sự hợp tác chủ thợ: Có thể nói rằng công nhân trong thời kỳ này của các công ty sản xuất đều có một quyết tâm, và ý chí làm việc rất cao. Có ý kiến cho rằng, nguyên nhân của nó là ở đặc tính xã hội như một cơ sở mà trong đó người NB dễ dàng hoà mình vào với cuộc sống tập thể. Nhưng cũng có người lại cho rằng đó là do đạo đức phong kiến còn rơi rớt lại. Cũng có ý kiến cho rằng đó là do đặc tính có tính chất chế độ ở NB như chế độ công đoàn riêng trong từng xí nghiệp, chế độ tuyển dụng suốt đời. Vì trong một chế độ như vậy, sự thành công của xí nghiệp dễ gắn liền trực tiếp với lợi ích của công nhân. Nhưng lại có người cho rằng ý thức tập thể và chế độ như vậy ở nước nào mà trả có chứ đâu phải đặc tính riêng của NB. Nhưng một điểm mà hầu như các nhà kinh tế nước ngoài đến thăm NB đều ngạc nhiên như nhau là các nhân viên công nhân đều tích cực đề suất sáng kiến để nâng cao năng suất lao động. Có lẽ đó là sự kết hợp của những lí do nêu trên và sự nhất trí giữa người lao động và lãnh đạo xí nghiệp (chủ và thợ). Sự nhất trí như vậy là hiếm có trên thế giới. Các nhà kinh doanh luôn cố gắng để duy trì những đặc điểm nói trên. Có ý kiến cho rằng, tới đây tình hình thay đổi và lực lượng lao động sẽ tăng lên, chế độ tuyển dụng lao động suốt đời sẽ tan rã và sự nhất trí giữa chủ và thợ cũng sẽ mai một đi. Nhưng theo tôi thì nếu nói trong tương lai xa xôi thì có thể khác nhưng trước mắt đặc điểm đó không thay đổi. Bởi vì nó đã ăn sâu vào quan hệ xã hội, là lợi ích của cả hai phía. VI/ Lãnh đạo tài ba. +/ Sự hướng dẫn hành chính: Việc chế định pháp luật được tiến hành dưới sự lãnh đạo của các quan chức, cả các thông tư và chỉ thị của bộ. Phạm vi để họ được tự do quyết định khá rộng rãi. Trên cơ sở quyền hạn giám sát nói chung, các quan chức có thể tham gia ý kiến đến cả những vấn đề không thuộc quyền hạn về mặt pháp lệnh. Ví dụ trong thời kì kinh tề NB tăng trưởng với tốc độ cao vào những năm 60, sự cạnh tranh trong đầu tư thiết bị có nguy cơ đi quá xa, không ít những trường hợp chính phủ quy định cả đến kim ngạch đầu tư và thứ tự xí nghiệp nào đầu tư thiết bị trước. Lí do để có khả năng đó chính là sự tin tưởng vào kiến thức và năng lực của các quan chức, ở sự trong sáng và sự công bằng và tập quán các xí nghiệp tư nhân phục tùng sự lãnh đạo của các cơ quan chính phủ. +/ Hoạch định kế hoạch: Ngoài việc họ phải lập kế hoạch tổng hợp như kế hoạch tăng thu nhập và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội, các quan chức ở các bộ còn phải lập kế hoạch dài hạn trong lĩnh vực do bộ mình quản. Trong quá trình hoạch định này thường lập ra cơ quan tư vấn tập hợp các chuyên gia lẫn các xí nghiệp tư nhân và qua đó là cách để tập hợp kiến thức và đạt tới sự thoả thuận. Trong hầu hết các trường hợp, lãnh đạo kế hoạch là quan chức. +/ Hình thành mục tiêu phải đạt tới trong tương lai: Bước vào thập kỉ 70, quyền kiểm soát của các cơ quan bộ thu hẹp lại, do đó các quan chức đã phát huy năng lực lãnh đạo thông qua việc hoạch định mục tiêu đối với kế hoạch phát triển kinh tế và ngành trong tương lai. Về điểm này, cơ quan có sự chuyển biến rõ rệt nhất là Bộ công nghiệp và mậu dịch quốc tế. Những kế hoạch có tính định hướng này sớm chỉ ra cho nền kinh tế NB, phải chuyển biến theo hướng phát triển kinh tế có sử dụng nhiều chất xám, đồng thời tác động ít nhiều đến cách tư duy của từng ngành. VII/ Đổi mới kỹ thuật: Nguồn gốc của cuộc cách mạng kỹ thuật thì lại từ nước Mỹ. Các kỹ thuật tiên tiến nhanh chóng được đưa vào NB. Những mặt hàng mới lần đầu tiên xuất hiện ở thị trường NB như nilon, sợi Polieste, penicilin, nguyên tử năng, bán dẫn, vô tuyến truyền hình, máy tính có những mặt hàng xưa cũng đã sản xuất, nhưng nay nhờ có kỹ thuật mới mà phương pháp sản xuất thay đổi hẳn. NB đã du nhập phương thức sản xuất sắt thép liên hoàn, lò quay, phương pháp phan giải dầu mỏ, phương thức đóng tầu theo khối lớn, phương thức sản xuất xe hơi hàng loạt. Sau chiến tranh, ngay trên nước Mỹ cũng đã đạt được những tiến bộ khoa học kỹ thuật rất lớn. Nhờ những kỹ thuật tiên tiến phát minh ở Mỹ trước và sau chiến tranh được đưa vào NB trong thập kỷ 50 mà tốc đô tiến bộ kỹ thuật ở NB cũng nhanh đến mức chưa từng có trong lịch sử NB. Bước vào thập kỷ 60 tiến bộ kỹ thuật phổ biến diễn ra dưới hình thức kết hợp với những kỹ thuật đã có. Trong số các chuyên gia kỹ thuật, có người nói rằng tiến bộ kỹ thuật do sự kết hợp như vậy không hẳn là cách mạng kỹ thuật. Đó là quan điểm của các nhà khoa học tự nhiên. Trong kinh tế học thì khác, chính sự “ kết hợp mới” với những kỹ thuật sẵn có là cách mạng kỹ thuật có ý nghĩa về mặt kinh tế. Những đổi mới kỹ thuật mang tính chất như vậy là phổ biến trong thập kỷ 60. Và cũng chính trong thời gian này xuất hiện các liên hiệp hoá dầu, liên hợp gang thép, phương thức bán hàng tự động các siêu thị. */ Năm lĩnh vực lớn của cách mạng kỹ thuật: Lĩnh vực điện tử : Mạch tổ hợp, mạch tổ hợp lớn, mạch tổ hợp siêu lớn và điện tử phát triển một cách ghê ghớm. Sự phát triển đó gắn liền với sự phát triển của kỹ thuật sản xuất máy móc và kỹ thuật phương tiện thông tin, đã và đang làm thay đổi bộ mặt của toàn xã hội. Cách mạng trong lĩnh vực vật liệu. Đặc biệt là gốm đã gây được sự chú ý to lớn. Kỹ thuật đã cho phép con người sản xuất được động cơ bằng gốm. Cách mạng trong lĩnh vực thông tin. Sự tiến bộ của lĩnh vực điện tử và sự phát triển của thông tin cáp quang gắn liền với nhau làm bùng nổ cách mạng trong lĩnh vực thông tin. Cách mạng trong lĩnh vực sinh học. Người ta có thể tạo ra được một loại dược phẩm mới, một loại thực vật mới bằng cách cấy ghép gen di truyền. Lĩnh vực năng lượng mới. Người ta sử dụng pin mặt trời, sử dụng các tấm silicon tạo ra nguồn năng lượng mới đầy triển vọng. VIII/ Tỷ lệ tiết kiệm cao và ngân hàng cho vay tích cực : Tỷ lệ tiết kiệm của các hộ người lao động ở thành phố vào năm 1952 là 4,4%. Nhưng sau đó tỷ lệ này mỗi năm một tăng. Đến năm 1960 tăng lên 15%; năm 1970 là 20%. Tỷ lệ đó đạt mức cao nhất 24% năm 1974. Sau đó có giảm đi, nhưng nếu so với các nước Mỹ, Anh, Đức thì NB cao hơn nhiều. Vì sao tỷ lệ tiền gửi tiết kiệm ở NB lại cao như vậy. Có ý kiến cho rằng do tính cộng đồng, trung thực của người NB, đạo đức Nho giáo coi sống giản dị là đức tính tốt đẹp, cơ cấu lứa tuổi của người NB trẻ thì tỷ lệ tích luỹ càng cao, có ý kiến lại cho rằng tỷ lệ tăng trưởng ở NB rất cao nên thu nhập tăng nhanh hơn tiêu dùng dẫn đến kết quả là tỷ lệ tiền gửi cũng cao (tiêu dùng không tăng mấy do ảnh hưởng của tập quán lâu đời); Có ý kiến lại cho rằng vì chế độ bảo hiểm xã hội ở NB lạc hậu nên mọi người phải giữ tiền để phòng khi đau ốm hoặc về già; lại có ý kiến cho rằng gửi tiền tích luỹ để sau này mua nhà ở hoặc để cho con cái học hành. Có người lại nói rằng chế độ tiền thưởng ở NB giúp cho người gửi tiết kiệm tăng lên. Vì qua điều tra người ta thấy tỷ lệ người gửi tiền từ khoản tiền thưởng cao hơn tỷ lệ tiền gửi từ lương tháng. Như vậy tỷ lệ tiền gửi cao ở NB có nhiều nguyên nhân nhưng không rõ nguyên nhân nào có ý nghĩa quyết định.Có lẽ tổng hợp những nguyên nhân nói trên đẵ dẫn đến kết quả cuối cùng là tỉ lệ tiền tiết kiệm cao ở Nhật Bản Còn một nguyên nhân nữa giúp cho nền kinh tế NB tăng trưởng với tốc độ cao là quan niệm cho vay tích cực của ngân hàng. Hoạt động cho vay của ngân hàng thay thế cho tích luỹ vốn. Có lẽ NB thành công được là nhờ tỉ lệ tiền gửi trong chi tiêu gia đình là rất cao. Tỉ lệ tiền gửi cao gắn với hoạt động cho vay tích cực của ngân hàng đã tạo nên khả năng tích luỹ vốn cần thiết cho nền kinh tế NB tăng trưởng với tốc độ cao. IX/ Sự kết hợp giữa thị trường với kế hoạch: Nhật Bản đều xây dựng kế hoạch kinh tế tổng hợp. Kế hoạch kinh tế đầu tiên là kế hoạch khôi phục nền kinh tế NB được xây dựng vào năm 1949. Kế hoạch này đạt mục tiêu là sau 5 năm khôi phục mức sống ở NB phải đạt mức sống thong thời gian từ 1930 – 1934. Kế hoạch này xây dựng nhằm tranh thủ khoản tiền viện trợ cần thiết của Mỹ. Kế hoạch đầu tiên là kế hoạch 5 năm xây dựng nền kinh tế tự lập được soạn thảo dưới thời nội các Hatoyama vào năm 1955. Từ đó cho đến nay, NB đã thực hiện 11 kế hoạch kinh tế trong đó, kế hoạch kinh tế quan trọng nhất là kế hoạch tăng gấp đôi thu nhập quốc dân được nội các Ikeda vạch ra. Kế hoạch kinh tế đã đóng góp đáng kể cho sự tăng trưởng của NB với ba lí do sau đây: 1/ Trong các ngày mà chính phủ trực tiếp thực hiện như các công trình công cộng, kế hoạch kinh tế tổng hợp sẽ trở thành tiêu chuẩn, trên cơ sở đó các hộ sẽ lập ra kế hoạch cụ thể cho lĩnh vực mà bộ mình phụ trách. 2/ Hoạt động đầu tư của các xí nghiệp tư nhân, phải dựa vào kế hoạch kinh tế tổng hợp để mỗi xí nghiệp lên kế hoạch cho mình tạo ra sự đồng bộ với toàn bộ nền kinh tế. 3/ Chính phủ đã lập ra cơ quan tư vấn kinh tế với sự tham gia của các xí nghiệp, học giả, công đoàn, người tiêu dùng để xây dựng kế hoạch kinh tế. Thông qua các cuộc thảo luận, chính phủ sẽ tranh thủ được sự đồng tình của nhân dân. NB coi kinh tế tự do là hoạt động trung tâm của nền kinh tế, nhưng đã biết ngắn yếu tố mang tính kế hoạch vào hoạt động kinh tế tự do. Sự kết hợp đó đã có tác dụng thúc đẩy nền kinh tế phát triển. X/ Môi trường quốc tế hoà bình: Sau chiến tranh thế giới thứ II, trên thế giới đã nổ ra nhiều cuộc chiến tranh khu vực, cục bộ, nhưng không có những cuộc chiến tranh lớn trên quy mô toàn thế giới. Trong khuân khổ IMF và GATT, thể chế mậu dịch tự do được duy trì là điều rất may mắn đối với NB. Nếu thương mại được tự do hoạt động, thì một nước không có tài nguyên cũng không lo ngại về sự bất lợi trong phát triển kinh tế. NB có thể mua than đá, dầu hoả và các nguyên liệu dưới dạng quặng từ những khu vực nào đó có giá rẻ nhất trên thế giới nên có lợi thế trong cạnh tranh quốc tế hơn nước Anh và Đức, phải dùng than trong nước có giá thành cao. Tất nhiên hoà bình thế giới là điều kiện cơ bản cho sự phát triển của NB. Nhưng đôi khi sự rối loạn lại có lợi cho NB. Thứ nhất là sau năm 1947, cuộc chiến tranh lạnh giữa Mỹ và Liên Xô bắt đầu nổ ra. Trong chiến tranh thế giới lần II, Mỹ – Liên Xô bắt tay với nhau. Nhưng chiến tranh vừa kết thúc, quan hệ hai nước trở nên xấu đi.Trong tình hình đó, Mỹ đã nhanh chóng thay đổi chính sách đối với NB. Cụ thể là: Mỹ đã cho kế hoạch ban đầu phi quân sự hoá NB sang xây dựng một nước NB tự lập, biến NB thành tuyến phát triển của các lực lượng cộng sản ở Châu á. Nếu không có chiến tranh lạnh lúc đó chắc là Mỹ đã tìm cách kiềm chế sự phát triển kinh tế của NB. Hai là cuộc chiến tranh Triều Tiên. Ngày 25 tháng 06 năm 1950, quân đội Bắc Triều Tiên vượt qua vĩ tuyến 38, xâm nhập Nam Triều Tiên, bắt đầu cuộc chiến tranh Triều Tiên, Mỹ đã giúp Hàn Quốc, Liên Hợp Quốc cũng quyết định trừng phạt Bắc Triều Tiên. NB đã trở thành căn cứ của quân đội Mỹ trong cuộc chiến tranh đó, đã thu được những khoản ngoại tệ lớn, tuy lúc đó không có viện trợ nhưng NB đã cân bằng được cán cân thanh toán quốc tế. ở trong nước, kinh tế phát triển thuận lợi nhờ có những đơn đặt hàng đặc biệt, hoạt động đầu tư, tiêu thụ cũng sôi nổi hẳn lên. Nhờ vậy mà NB đã thoát khỏi tình trạng khó khăn khốn đốn sau chiến tranh. XI/ Chi phí quốc phòng ít. Theo hiến pháp mới của NB được ban hành năm 1946, NB tuyên bố từ bỏ chiến tranh. Quy định từ bỏ chiến tranh được ghi trong hiến pháp đã hạn chế đến mức thấp nhất chi tiêu cho phòng thủ ở NB và sử dụng quốc lực vào mục đích phát triển kinh tế. Trong chiến tranh không chỉ riêng tiền bạc, nhân tài cũng được động viên vào các binh chủng lục, hải không quân. Trong thời bình được động viên vào các ngành kinh tế. Điều đó cũng được coi là sự đóng góp to lớn cho sự phát triển kinh tế. Nội dung không duy trì lực lượng chiến đấu ghi trong hiến pháp đang bị sửa đổi dần dần. Bước thứ nhất của sự sửa đổi đó là cùng với sự bùng nổ chiến tranh Triều Tiên. Năm 1950, NB đã thành lập Cục cảnh sát dự bị. Năm 1952, thành lập Cục phòng vệ. Nhưng tỷ lệ chi cho ngân sách phòng thủ trong tổng sản phẩm quốc dân từ 3,3% năm 1950 xuống còn 1% năm 1960. Sau đó, việc có nên duy trì ngân sách phòng thủ ở mức 1% tổng sản phẩm hay không luôn là vấn đề tranh cãi về chính trị. Cho đến năm 1988, chi phí cho phòng thủ trên thực tế vẫn duy trì trong khoảng 1% tổng sản phẩm quốc dân. XII/ ổn định chính trị và xã hội. Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, NB bị đặt dưới sự chiếm đóng của một mình Mỹ tháng 12 – 1945, Hội đồng thường trực về NB được thành lập gồm đại diện của bốn nước Mỹ – Anh – Xô - Trung. Đây là cơ quan tư vấn của Bộ Tư Lệnh tối cao các lực lượng đồng minh. Tình trạng hỗn độn ngay sau chiến tranh đã được thừa nhận trong dự thảo sửa đổi hiến pháp được công bố vào thời kì đó. Tháng 10 – 1945, sau khi Bộ Tư Lệnh của Mc Aithur bày tỏ ý định cần phải sửa đổi Hiến pháp, nhiều bản dự thảo hiến pháp được công bố. Nội dung chính của Hiến pháp mới do Đảng Cộng Sản công bố chủ trương bãi bỏ chế độ Thiên Hoàng là điều tất nhiên nếu xét về tính chất của Đảng. Mặt khác, tháng 10 – 1945, chính phủ cũng bắt đầu soạn thảo dự thảo sửa đổi hiến pháp. Công việc này được giao cho ông Matsumoto, Bộ Trưởng Nội Vụ đảm nhận. Nhưng chủ trương của chính phủ là trên cơ sở của Hiến pháp Minh Trị sẽ sửa đổi cho dân chủ hơn, nhưng không ghi rõ chủ quyền sẽ do dân quyết đinh. Dự thảo sửa đổi hiến pháp vẫn mang đậm màu sắc bảo thủ, có ý đồ duy trì viện cơ mật, do đó đã bị Tổng Tư Lệnh tối cao các lực lượng đồng minh bãi bỏ. Kết cục, Hiến pháp là sự thoả hợp giữa hai loại quan điểm và nó đã được ban hành vào ngày 07 tháng 10 năm 1946 dưới hình thức chế độ Thiên Hoàng là tượng trưng cho chủ quyền thuộc về nhân dân. Xã hội NB bảo đảm được sự ổn định nhờ Hiến pháp này mang tính chất tiến bộ xen lẫn bảo thủ. Trong suốt hơn 40 năm sau chiến tranh, có những sự kiện đôi lúc đã gây ra sự chia rẽ trong xã hội. Nhưng nhìn chung đã nhanh chóng được giải quyết. Một xã hội mà trong đó một số đông nhân dân coi mình thuộc tầng lớp trung lưu đã được hình thành. Trên chính trường, trừ thời gian nội các Katayama của Đảng Xã Hội chỉ tồn tại được khoảng 7 tháng kể từ tháng 6 năm 19947, còn hầu hết thời gian sau chiến tranh, chính phủ do Đảng Bảo Thủ nắm giữ. Tình hình trên đây có ưu điểm là đã mang lại sự ổn định xã hội, duy trì được tính nhất quán của chính sách. Chính sách của Đảng bảo thủ không phải cố giữ thể chế đã lỗi thời mà đã có không ít những mặt tiến bộ mang lại sự thay đổi. Có thể đó là một lí do Đảng Bảo Thủ ở NB duy trì được chính quyền trong một thời gian dài. XIII/ Tư tưởng trong tăng trưởng kinh tế. Khôi phục kinh tế sau chiến tranh là vấn đề hàng đầu của chính sách kinh tế, ít có ai nghĩ tới vấn đề phát triển. Nhưng từ năm 1960 trở đi vấn đề làm thế nào để phát triển kinh tế lại trở thành mối quan tâm mạnh mẽ của mọi người. “Kế hoạch tăng gấp đôi thu nhập quốc dân” được nội các của thủ tướng Akada quyết định tháng 12 cùng năm đưa ra mục tiêu tăng gấp đôi thu nhập quốc dân trong vòng 10 năm, cụ thể là tốc độ tăng trưởng bình quân 7,2%/năm trong suốt 10 năm liền. Đó là kế hoạch đạt mục tiêu nặng về cấp độ tăng trưởng. Vào khoảng giữa thập kỉ 60, quan điểm trong phát triển kinh tế mà chủ yếu là ở trong Hội Đồng Hữu kinh tế là cần phải tự điều chỉnh với sự hợp tác của các xí nghiệp. Một bộ phận lãnh đạo trong Bộ công nghiệp và mậu dịch quốc tế cũng chủ trương đưa ra Luật chấn hưng các ngành công nghiệp đặc biệt (mũi nhọn) để kiểm soát sự phát triển của các ngành công nghiệp. XIV/ Cơ cấu hai tầng: Nói “cơ cấu hai tầng” là một đặc điểm nổi bật của nền kinh tế NB, không có nghĩa là ở các nước Tư bản phát triển khác không còn tồn tại bộ phận sản xuất nhỏ nữa. Hơn nữa, khoảng cách về cơ cấu trong một nền kinh tế chỉ vừa mới phát triển công nghiệp như NB thì cũng không có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng nét phát triển độc đáo của NB là sự đóng góp to lớn của khu vực sản xuất truyền thống, kinh doanh nhỏ trong suốt quá trình hiện đại hoá nước NB, và sự tồn tại rất phổ biến của loại hình sản xuất, kinh doanh nhỏ (bảng 3) và khả năng thích ứng của nó khi NB đã đạt trình độ hiện đại hoá cao. ở đây, Ta chỉ đi sâu vào sự đóng góp của nó, vào sự tăng trưởng sau chiến tranh. Bảng 3: Quy mô xí nghiệp ở NB. (Không kể nông, lâm, ngư nghiệp) Số xí nghiệp (1000) Số công nhân (1000) 1963 1966 Tăng 1963 1966 Tăng Tổng số 4.016 4.365 349 30.145 34.413 4.268 Trong đó 2.968 3.128 160 5.971 6.377 406 1 –4 người 5 – 9 người 539 638 95 3.443 4.082 630 10 – 19 người 267 315 48 3.552 4.208 656 20 – 29 người 92 110 18 2615 2167 -48 30 – 49 người 74 86 12 2.753 3.247 494 50 – 99 người 47 56 9 3.157 3.769 612 100 – 199 người 18 22 4 2.417 2.966 519 200 – 299 người 5 6 1 1.309 1.470 161 Trên 300 người 7 8 1 5.319 5.678 359 Nguồn: Tạp chí “kinh tế thế giới và quan hệ quốc tế” số 2 – 1971 – trang 89 tiếng Nga. Không phải lúc nào khu vực sản xuất truyền thống ở NB cũng phát huy sức mạnh của nó. Trong chiến tranh thế giới thứ II, vì mục đích tập trung sức lao động vào các ngành sản xuất vũ khí phục vụ chiến tranh, chính phủ NB đã tiến hành tổ chức lại kinh doanh, thanh toán các cơ sở kinh doanh nhỏ. Do vậy, vào giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh, phần lớn cơ sở kinh doanh nhỏ không liên quan đến sản xuất vũ khí đã biến mất. Sau chiến tranh nó được phát triển mạnh trong điều kiện nền kinh tế tự do cạnh tranh. Kinh doanh nhỏ phát triển mạnh trong lĩnh vực thương mại, phục vụ (ở NB cứ 73 người dân thì có một của hàng bán lẻ, 91% số của hiệu này co dưới 4 nhân viên). Nhưng như vậy không có nghĩa là nó không phát triển trong công nghiệp. Điều đáng chú ý là, ngay trong các ngành công nghiệp do độc quyền khống chế như ngành sản xuất kim loại đen, kim loại màu, chế tạo máy loại xí nghiệp rất nhỏ vẫn tồn tại và phát triển.Loại xí nghiệp cực nhỏ này chiếm trên 70% tổng số xí nghiệp công nghiệp chế biến, tổng số 16% công nhân trong ngành, nhưng chỉ cung cấp 6% sản phẩm. Nếu tính cả xí nghiệp nhỏ và vừa (từ 1- 100 công nhân) thì bộ phận này đến cuối những năm 60 vẫn cung cấp trên 50% tổng sản phẩm công nghiệp chế biến, gần 50% giá trị xuất khẩu và một lượng lớn ngoại tệ dùng để tài trợ cho việc nhập khẩu máy móc, thiết bị và công nghệ, cũng như nguyên nhiên liệu cho các xí nghiệp lớn. Trong nông nghiệp, sản xuất nhỏ cũng rất phổ biến. Đến năm 1967, số nông hộ có dưới hai hecta chiếm 94.5%tổng số nông hộ,trong đó số có dưới một hecta chiếm 69%, dưới 0,5 hécta chiếm 37%. Năng suất lao động ở khu vực sản xuất nhỏ rất thấp so với ở khu vực sản xuất lớn, hiện đại, nhưng khu vực này là nguồn tích luỹ lớn do người lao động phải làm việc trong điều kiện thiếu các phương tiện bảo hiểm, dẫn đến tai nạn gấp đôi so với xí nghiệp lớn. ở NB, sự tồn tại của khu vực sản xuất nhỏ còn tạo điều kiện cho tư bản độc quyền bóc lột lao động ở xí nghiệp lớn. Trước hết, mức thu nhập và điều kiện làm việc quá thấp ở khu vực sản xuất nhỏ, nơi thu hút một bộ phận khá đông công nhân trở thành áp lực nặng nề đối với người lao động nói chung, đối với công nhân xí nghiệp lớn nói riêng, ghìm mức sống chung của toàn xã hội buộc người lao động NB phải “tự giác” học tập và trau dồi năng lực làm việc (chỉ có như vậy họ mới có cơ hội vào làm ở xí nghiệp lớn) là điều kiện có lợi cho tư bản độc quyền chọn lọc công nhân, trói buộc công nhân vào khuôn pháp của xí nghiệp. Mặt khác, sự tồn tại khu vực kinh doanh nhỏ còn là điều kiện quan trọng giúp tư bản độc quyền NB chỉ thuê công nhân lúc sung sức nhất, sau đó, thải ra với khoản trợ cấp về hưu ít ỏi hoặc không có trợ cấp. Cuối cùng tư bản độc quyền lợi dụng khu vực kinh doanh nhỏ như “cái đệm” linh hoạt trong việc điều chỉnh kinh tế có lợi cho chúng. Trong điều kiện thống trị của độc quyền, khu vực kinh doanh nhỏ không thoát khỏi sự khống chế của bọn trùm tư bản. Khi kinh doanh phát triển, khu vực sản xuất nhỏ là địa bàn rộng lớn cho xí nghiệp độc quyền mở rộng nhanh chóng sản xuất bằng chế độ gia công đặt hàng, tư bản lớn gián tiếp bóc lột lao động rẻ của xí nghiệp nhỏ mà không phải bỏ vốn cố định; đồng thời khu vực này còn là nguồn bổ sung nhân công có trình độ nghề nghiệp nhất định cho công nghiệp lớn. Đứng trên góc độ này thì lịch sử “câu chuyện Thần Kì về kinh tế NB” là lịch sử bóc lột người lao động trong những xí nghiệp nhỏ và vừa bằng mọi thủ đoạn nghiệt ngã như thời kì đầu của chủ nghĩa tư bản, là lịch sử biến các xí nghiệp nhỏ và vừa thành vật hi sinh cho lợi ích của tư bản độc quyền. XV/ Chính sách mở cửa và phát triển khoa học kỹ thuật. Sự tiếp nhận các tri thức, thành tựu khoa học kỹ thuật phương tây được phân tích kỹ lưỡng thận trọng và có chọn lọc. Các tri thức này đem lại kết quả thiết thực cho phát triển kinh tế, phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước.Những tri thức du nhập này được vận dụng sáng tạo trong điều kiện kinh tế – xã hội của NB. Việc nhập khẩu kỹ thuật nước ngoài để đổi mới kỹ thuật trong nước diễn ra hết sức mạnh mẽ trong suốt 40 năm sau chiến tranh. Đó là một nguyên nhân quyết định, giúp nền kinh tế NB tăng trưởng với tốc độ chưa từng thấy. XVI/ Tính cách của nhân dân Nhật Bản: Tôn trọng truyền thống : Truyền thống NB luôn luôn được kế thừa và phát triển cả trong nệp nghĩ, hành vi của mỗi công dân. Họ trân trọng các di sản tinh thần được gìn giữ từ ngàn xưa. Truyền thống đã hình thành, ổn định và càng củng cố trên cơ sở kế thừa và không ngừng phát triển. Trân trọng các giá trị văn hoá của quá khứ, người NB bảo lưu những tinh hoa của minh đã bám dễ trong cuộc sống. Các truyền thống mang tính chất gia tộc vẫn được bảo lưu và có ảnh hưởng hết sức sâu sắc cho đến tận ngày nay. Tinh thần cộng đồng: Lòng kính trọng những bậc cao niên gần như một biểu tượng tôn giáo. Tâm lý cộng đồng được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ và thể hiện như một triết lý của con người trong lao động và trong sinh hoạt. Để tạo ra sự hợp tác và nhất trí trong tập thể của mình, người lao động sẵn sàng gạt sang một bên “cái tôi” để cho cái “chúng ta” tồn tại và phát triển. Tinh thần cộng đồng thể hiện ở sự bình đẳng, chan hoà giữa những người quản lý và các nhân viên của công ty. Trong các doanh nghiệp mọi người cùng tạo ra sự hài hoà của các mối quan hệ trong lao động. Tinh thần cộng đồng đã Tinh thần cộng đồng ở NB có đặc điểm là nó tạo ra một hệ thống trật tự thứ và đang là tiềm năng to lớn của dân tộc NB trong cuộc chạy đua để giành được vị ttrí dẫn đầu trên thế giới ngày nay. Lòng trung thành: Người NB đề cao tuyệt đối lòng trung thành, cổ vũ tinh thần dũng cảm, coi trọng lễ nghĩa và khuyến khích tiết kiệm- nghĩa là những phẩm hạnh cần phải có ở những người thuộc tầng lớp dười, những thứ dân, những người lao động. Lòng trung thành chi phối, điều tiết hành vi của con người trong các quan hệ thứ bậc rõ ràng theo địa vị trong xã hội và các quan hệ máu thịt trong gia tộc cũng như tuổi tác. Mọi người trung thành với mục tiêu phát triển kinh tế của đất nước, dốc lòng, dốc sức học tập nghiên cứu lao động để đạt được kết quả cao nhất. Đồng tiền và lợi ích cá nhân chỉ được coi là cứu cánh. Dù ở trong nước hay ở nước ngoài, người NB chỉ chăm chú theo một ý niệm thực dụng là tiếp tục thu được nhiều kiến thức để sau này vận dụng thật tốt vào thực tiễn nước mình.Người lao động luôn luôn gắn bó và sẵn sàng gắn bó suốt đời với công việc, với xí nghiệp cùng chia sẻ những khó khăn, những thăng trầm của nó, dù ở đó họ chỉ là những người làm thuê. Họ làm việc cần mẫn đầy tinh thần tự giác và trách nhiệm nhiều khi không tính cả thời gian. Lòng trung thành là một phẩm chất tâm lí truyền thống của người NB, nó phát huy tác dụng mạnh mẽ trong lĩnh vực sản xuất, góp phần không nhỏ vào sự phát triển kì diệu của nền kinh tế NB ngày nay. 4/ Tính hiếu học: Đặc tính này được tạo lập trên cơ sở của các thói quen đã hình thành vững chắc, lại được khích lệ bằng một động cơ phục sự đất nước, phục sự xã hội một cách đúng đắn và cao quý. NB luôn luôn đầu tư cho giáo dục một cách tối đa, NB là nước có số lượng sinh viên, các nhà khoa học được cử ra nước ngoài học tập và nghiên cứu cao nhất, nhì thế giới. Ngày nay ở nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, NB đã vượt xa nhiều nước trong việc sử dụng các tri thức khoa học vào sản xuất và đời sống. 5/ Sáng tạo. Tính sáng tạo là một phẩm chất gắn liền với lòng ham mê lao động của người NB, cũng có thể nói rằng người NB luôn luôn ham mê sáng tạo. Đức tính này đòi hỏi một cách tư duy tích cực một óc tưởng tượng phong phú.ở NB quan niệm về sáng tạo được hiểu một cách rộng rãi và mang ý nghĩa thực tiễn. Nó không chỉ giới hạn trong phạm vi tạo ra những gì hoàn toàn mới mẻ mà bao hàm cả việc cải tiến những gì đã có cho ngày một hoàn thiện hơn. Nhận thức này có ý nghĩa thật to lớn đối với sự phát triển của NB nói chung và đối với sự phát triển kinh tế nói riêng. 6/ Ham mê lao động : ở NB lao động thật sự vừa là nghĩa vụ vừa là quyền lợi không ai có thể thoái thác. Người NB đã có ý thức sâu sắc rằng nhờ có lao động mà con người và xã hội mới tồn tại và phát triển. Bởi vậy lao động được đánh giá là một nét tính cách cơ bản của mỗi con người chân chính. Người ta có thể không yêu lao động, cần cù lao động. Tuy nhiên để có được những phẩm chất ấy lại là một điều hết sức khó khăn và phức tạp, thật đáng ca ngợi khi những phẩm chất ấy đã trở thành những nét tính cách nổi bật mang tính truyền thống của dân tộc NB. Lòng ham mê lao động đã dựa trên những cơ sở vững chắc của ý thức kỷ luật để phát triển năng lực cá nhân phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế của đất nước. Thời gian thực tế của mỗi người bao giờ cũng nhiều hơn thời gian lao động quy định. Với lòng ham mê lao động như thế, cường độ và nhịp điệu lao động như thế, nền kinh tế NB đã phát triển tới mức làm cho cả thế giới phải khâm phục và học hỏi. Những bài học kinh nghiệm I/ Những đặc điểm của Việt Nam: Tiềm năng chủ yếu của Việt Nam là nguồn lao động dồi dào và giá rẻ. Tài nguyên thiên nhiên cũng đều ít ỏi về chủng loại, hạn chế về trữ lượng, không đủ để xây dựng cơ cấu công nghiệp đồng bộ, thậm chí không đủ để phát triển một ngành công nghiệp khai thác đóng vai trò chủ lực trong tích luỹ cho công nghiệp hoá quốc gia. Việt Nam trải qua thời kì dài trong quá khứ là nước thuộc địa phụ thuộc, trình độ phát triển thấp, nghèo nàn lạc hậu là phổ biến, bị chiến tranh khốc liệt tàn phá nặng nề. Nền kinh tế VN mang tính chất nông nghiệp là chủ yếu, lại ở trình độ thô sơ về phương tiện sản xuất, dân số đông, diện tích đất canh tác trên đầu người quá nhỏ, điều kiện thời tiết không thuận hoà, quy mô đất quá manh mún không đủ để tổ chức sản xuất lớn đạt hiệu qủa caoTrong khi đó, các ngành công nghiệp địa phương chỉ thoả mãn nhu cầu nội địa nên không có khả năng cạnh tranh mạnh trên thị trường thế giới. Điều đó đã tác động xấu đến tích luỹ và tái sản xuất mở rộng, cán cân thanh toán không được cải thiện, kìm hãm sự phát triển và mở rộng kỹ thuật dẫn đến kìm hãm sức sản xuất. Tóm lại nền kinh tế VN ở trong tình trạng trì trệ. II/ Những biện pháp: Tăng trưởng kinh tế là biểu hiện cao nhất của nền kinh tế năng động, là kết quả tổng hợp của các nhân tố trong quá trình sản xuất xã hội. Do vậy, muốn đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao thì phải có đủ các yếu tố và biết kết hợp chung một cách hài hoà.Thế mạnh là lao động nhưng nếu không có chính sách kinh tế vĩ mô cũng như vi mô đúng để khai thác thế mạnh thì không đạt được kết quả mong muốn. Tất cả các nguồn lực cần được phân bổ hợp lí, đem lại hiệu quả tối đa, người lao động được đóng góp và hưởng thụ đúng như phần đóng góp của họ. Một cơ cấu kinh tế hài hoà cân đối sẽ làm cho nền kinh tế tăng trưởng nhanh, đồng thời tạo được sự ổn định xã hội có lợi cho tăng trưởng. Do vậy chiến lược tăng trưởng nhanh sẽ trở thành cầu nối để các quốc gia lạc hậu bước ra khỏi tình trạng nghèo khổ, dần dần vươn đến văn minh và tiến bộ xã hội. Để duy trì được tốc độ tăng trưởng nhanh cần phải có năng lực chính phủ đủ mạnh, nghĩa là cần một chính phủ có tổ chức gọn nhẹ, điều hành hoạt động với hiệu suất cao, biết dẫn dắt mọi hoạt động kinh tế đi vào đúng quỹ đạo, chống đỡ một cách có hiệu quả với những khó khăn bất thường xảy ra biết tạo ra một môi trường hoạt động kinh tế – thương mại thuận lợi cho mọi thành phần trong xã hội. Chính phủ đó, hơn tất cả mọi yêu cầu, biết cách can thiệp như thế nào đối với hoạt động kinh tế; việc định hướng đúng vai trò, can thiệp của nhà nước sẽ có tác dụng thúc đẩy kinh tế phát triển. Mô hình kết hợp giữa chủ trương để mặc tư nhân với điều tiết có chọn lựa của nhà nước ở VN là một điển hình đối với các nước đang phát triển trên con đường công nghiệp hoá của mình. Tốc độ tăng trưởng kinh tế cao là kết quả của qúa trình công nghiệp hoá mở cửa – xu hướng tích cực để các nước chậm tiến hoà nhập và phát triển theo kịp trình độ văn minh thế giới. Mặc dù có lao động giá rẻ nhưng nhìn chung VN đều là quốc gia có quy mô dân số trung bình. Nguồn tài nguyên thiên nhiên tương đối nghèo nàn không thể làm chỗ dựa ban đầu thuận lợi cho công nghiệp hoá. Vì vậy, hướng về xuất khẩu dường như là yêu cầu bắt buộc đặc biệt vào thời kì đầu tích luỹ vốn cũng như tích luỹ kinh nghiệm cấn thiết cho các chương trình mở rộng về sau này. Sau khi quyết định mở cửa, các quan hệ kinh tế đối ngoại của một nước chậm tiến cần được triển khai từng bước từ thấp đến cao, trước tiên phải đáp ứng đòi hỏi của phân công lao động và hợp tác quốc tế với các nước có tiềm lực công nghiệp lớn và giàu có hơn là với các nước nghèo. Cố nhiên, trong quá trình này, nước nghèo có thể phải trả một giá nhất định, có thể phải đi đường vòng hơn là đường thẳng nhưng không vì thế mà thay đổi định hướng lâu dài của mình. Công nghiệp hoá gắn liến với sự hình thành cơ cấu công nghiệp và kinh tế xã hội mới trong đó năng suất lao động cao hơn. Để đạt được mục tiêu này, căn cứ để lực chọn kỹ thuật công nghệ không thể dựa trên nền tảng nào khác là nó phải phù hợp vơí trình độ dân trí, kỹ thuật thích hợp cần được coi trọng không kém việc quy định vốn lớn và sức lao động dồi dào. Trong nhiều trường hợp, rõ ràng là bí quyết công nghệ đóng vai trò quan trọng hơn vốn, nó quyết định khả năng cạnh tranh và tốc độ tăng trưởng. Mở cửa và hội nhập quốc tế, tranh thủ điều kiện thuận lợi của quốc tế để phát triển đất nước thông qua các chính sách thương mại và đầu tư. Xoá bỏ cơ chế kinh tế tập trung chống độc quyền trong kinh doanh. Thực hiện giao đất cho nông thôn. Việc giao đất lâu dài cho nông dân đã chuyển sở hữu ruộng đất cho nông dân trực tiếp canh tác, kích thích sản xuất, đầu tư, áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong nông nghiệp để nâng cao hiệu quả sản xuất. Tập trung phát triển công nghiệp. Đầu tư lớn vào các ngành công nghiệp nặng và các ngành sử dụng cường độ lao động cao. Trình độ công nghiệp phải hiện đại. Mô hình quản lí xí nghiệp tương đối hoàn chỉnh, chi phí ít, năng suất lao động cao, chất lượng tốt để sức cạnh tranh hàng hóa của VN trên thị trường quốc tế cao. Chính sách của VN vừa hướng về xuất khẩu, vừa thay thế nhập khẩu nhằm khai thác lợi thế so sánh. Nhanh chóng hoàn thành thời kì tự do hoá thương mại và đầu tư. Phải tạo ra nhiều việc làm cho người lao động. Đổi mới và đơn giản hoá các thủ tục đầu tư (thay thê nghị định 20/CP bằng nghị định 87/CP) giao quyền nhiều hơn cho các cơ quan có liên quan đến xét duyệt dự án đầu tư đồng thời giao quyền chủ tịch UBND Tỉnh, Thành Phố, Trưởng ban quản lí, các khu công nghiệp được cấp phép đầu tư. Nhanh chóng giải quyết các vấn đề phát sinh khi thực hiện luật đầu tư nước ngoài. Ban hành một số chính sách khuyến khích nội địa hoá sản phẩm. Từng bước tạo ra mặt bằng pháp luật và áp dụng chính sách thuế, các loại giá cả dịch vụ (thuế đất, điện, nước, bưu chính) đối với các nhà đầu tư vào trong nước. Giảm thuế thu nhập, giảm hoặc bỏ thuế nhập khẩu, nguyên vật liệu và thiết bị chuyên dùng phục vụ cho việc sản xuất và xuất khẩu. Khuyến khích đầu trong nước bằng biện pháp hỗ trợ vốn đầu tư nhà nước thông qua quỹ hỗ trợ đầu tư quốc gia. Mở rộng thị trường vốn thông qua các hình thức huy động vốn như liên doanh, liên kết, góp phần bảo hiểm song song với việc phát triển thị trường vốn ngắn hạn, xúc tiến việc làm thành lập và phát triển thị trường vốn trung hạn và dài hạn, đặc biệt là thị trường mua bán cổ phiếu, trái phiếu, tiến tới lập thị trường chứng khoán. Đất nước ta phát triển đi lên được trước hết tuỳ thuộc vào đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước và sau đó phải có năng lực trí tuệ bản thân và phải học hỏi kinh nghiệm của các nước khác. Đặc điểm phát triển kinh tế của mỗi nước là những bài học kinh nghiệm cho chúng ta học hỏi, từ đó ta có thể tránh được những sai lầm mà các nước khác vấp phải đồng thời học hỏi được những cái hay để từ đó có thể áp dụng vào nền kinh tế VN phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện đất nước. TàI LIệU THAM KHảO 1.PGS-PTS Lê Văn Sang:”Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở Nhật Bản giai đoạn”thần kỳ”và Việt Nam thời kỳ”đổi mới”.Nhà xuất bản chính trị quốc gia.1999 2.Juro Teranishi và Yutaka Kosai :”Kinh nghiệm cải cách kinh tế của Nhật Bản”.Trung tâm kinh tế Châu á -Thái Bình Dương . Nhà xuất bản khoa học xã hội-Hà Nội .1995 3.Lê Văn Sang:”Kinh tế Nhật Bản giai đoạn thần kỳ “. Viện Kinh tế thế giới, Hà Nội, 1998. 4.Dương Bá Phương-Nguyễn Đình Long:”Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội “, Tạp chí cộng sản, số 6-1996. 5. Văn kiện Đại Hội Đảng toàn quốc lần thứ VII, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996. Nguyễn Trần Quế:”Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở Việt Nam”, Tạp chí Những vấn đề kinh tế thế giới, số 6-1997. Trịnh Huy Quách:”Bàn về công bằng trong thu nhập và ảnh hưởng của nó đến tăng trưởng kinh tế “ , Tạp chí Những vấn đề kinh tế thế giới, số 4-1996.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • doc8822.doc