Đề tài Một số giải pháp nhằm nâng cao sức cạnh tranh hàng nông thủy sản xuất khẩu ở nước ta

Đề tài “Một số giải pháp nhằm nâng cao sức cạnh tranh hàng nông thủy sản xuất khẩu của nước ta “ là một đề tài khó, đòi hỏi người viết phải có một tri thức tổng hợp và nguồn tài liệu tham khảo đầy đủ về vấn đề đã nêu. Do vậy, mặc dù đã có nhiều cố gắng, song bài viết này chắc chắn không tránh khỏi có những chỗ thiếu sót. Tuy nhiên, về cơ bản bài viết đã giải quyết được những vấn đề đã nêu ra ở phần mục lục, đặc biệt là tập trung vào phân tích thực trạng xuất khẩu một số mặt hàng nông thủy sản, nêu ra được thành tựu, khó khăn, qua đó dự báo được tương lai phát triển và đề ra một số biện pháp nhằm nâng cao sức cạnh tranh của các mặt hàng này trên thị trường quốc tế. Tuy đã nêu bật được những thành tựu và khó khăn, đặc biệt là của hai mặt hàng gạo và cà phê, song do tài liệu còn thiếu thốn, kiến thức còn hạn hẹp nên vẫn còn hạn chế. Cùng với nó là dự báo về triển vọng phát triển cũng như các giải pháp đề ra cũng chưa được thuyết phục. Những mặt này rất cần được thầy cô và những người quan tâm đến vấn đề này bổ sung thêm. Bản thân tác giả cũng sẽ cố gắng học hỏi, tìm tòi tài liệu để phát triển đề tài trong những công trình khoa học mới. Tuy nhiên cần khẳng định một lần nữa rằng nước ta là một nước thực sự có tiềm năng về sản xuất hàng nông thủy sản xuất khẩu. Vì vậy, nhiệm vụ chung của toàn đất nước là biến tiềm năng đó thành sức mạnh xuất khẩu để làm giàu cho đất nước.

doc39 trang | Chia sẻ: Kuang2 | Ngày: 18/08/2017 | Lượt xem: 129 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Đề tài Một số giải pháp nhằm nâng cao sức cạnh tranh hàng nông thủy sản xuất khẩu ở nước ta, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
ấu mặt hàng và cơ sở chế biến thủy sản xuất khẩu cũng chuyển biến theo hướng đa dạng hoá gắn với yêu cầu của thị truường; nhiều cơ sở chế biến thủy sản xuất khẩu được xây dựng mới ở các vùng sản xuất nguyên liệu như Cà Mau, An Giang thu hút hàng chục nghìn lao động nông nghiệp, góp phần phân công lại lao động ở nông thôn. Nhà nước khuyến khích các thành phần kinh tế khai thác mọi tiềm năng về vốn và kinh nghiệm, mặt khác tập trung vốn ngân sách, vốn tín dụng ưu đãi cho ngành thủy sản. Chương II Thực trạng xuất khẩu một số mặt hàng nông thủy sản xuất khẩu I-Các thị trường chính và tiềm năng: 1-Các thị trường chính: Về thị trường xuất khẩu, hiện nay Việt Nam đang xuất khẩu gạo tới trên 50 nước và lãnh thổ(1): Xuất khẩu gạo năm 2000, thời cơ -thách thức- giải pháp. Nguyễn Cảnh Hưng Tạp chí Cộng sản số 8(4/2000) trang 41 ở tất cả các khu vực như châu á, châu Âu, châu Phi, châu Mĩ. Trong đó, thị trường châu á, châu Phi chiếm 70-90%(2): Nâng cao sức cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu ở nước ta -Nguyễn Đình Long-Tạp chí Cộng sản số 4 (2/1999) trang 53 lượng gạo xuất khẩu hàng năm. Số còn lại là thị trường châu Âu, châu Mĩ. Các nước nhập khẩu gạo chính của Việt Nam ở châu á có thể kể đến là Indônêxia, Philippin, Singapore, các nước vùng Trung Đông. ở châu Phi có Angiêri, Nigiêria, Tuynidi, Cônggô, Êtiôpia, Nam Phi, Libi. ở châu Âu thì chủ yếu là Nga và Đông Âu. ở châu Mỉ thì chủ yếu là khu vực Mỉ latinh. Thị trường Châu á, Châu Phi rất dễ tính, không đòi hỏi chất lượng thật cao, chỉ cần giá rẻ nên rất phù hợp với gạo Việt Nam. Hai năm gần đây và các năm tới, thị trường lúa gạo thế giới cũng như thị trường của Việt Nam gặp nhiều biến động theo cả 2 chiều hướng tích cực và tiêu cực. Năm 1999 và năm 2000, lũ lụt, hạn hán xảy ra ở nhiều nơi khiến cho các nước vốn xuất khẩu gạo bị giảm sản lượng mạnh, khả năng xuất khẩu hạn chế; còn các nước vốn đã nhập khẩu gạo thì lại càng phải nhập nhiều hơn. Điển hình là châu Phi, Trung Đông và Mĩ latinh vừa qua gặp hạn hán nặng và tình hình chính trị rất bất ổn nên trong những năm tới họ sẽ phải nhập thêm nhiều. Ngược lại, những nước trước đây vẫn nhập khẩu lớn gạo của Việt Nam ở châu á là Indônexia, Philippin, Bănglađét sẽ giảm nhu cầu trong những năm tới. Theo cơ quan hậu cần quốc gia Indônexia, một vài năm tới nước này chỉ nhập khoảng 1,8-2 triệu tấn gạo thay vì 3-3,5 triệu tấn như trước. Còn Philippin cũng chỉ nhập 0,5-0,8 triệu tấn, giảm 0,5-0,7 triệu tấn(1): Xuất khẩu gạo năm 2000, thời cơ -thách thức- giải pháp. Nguyễn Cảnh Hưng Tạp chí Cộng sản số 8(4/2000) trang 41 ). Sở dĩ như vậy là vì có sự cạnh tranh giữa gạo của Thái Lan, Trung Quốc và gần đây là Campuchia với Việt Nam về chất lượng, giá cả và thủ tục. Đây là một nguy cơ rất lớn đối với xuất khẩu gạo của Việt Nam. Nhìn chung, trên thị trường chính của chúng ta, khả năng phát triển là rất có hạn bởi vì như trên đã nói một số nước nhập khẩu lớn đã dần đi vào ổn định kinh tế, chính trị, do vậy nhu cầu nhập khẩu gạo của họ giảm. ở châu Phi, Trung Đông và Mĩ latinh nhu cầu nhập khẩu có tăng, song thị trường ở đây còn nhỏ bé, hơn nữa chúng ta lại có nhiều đối thủ cạnh tranh, do vậy tỉ trọng gạo xuất sang khu vực này của chúng ta sẽ giảm đi và thay vào đó tỉ trọng xuất sang một số thị trường tiềm năng mới mở sẽ ngày một tăng lên trong tổng kim ngạch xuất khẩu gạo. Mục tiêu của chúng ta là cố gắng giữ vững thị trường truyền thống, tăng cường, xâm nhập và mở rộng các thị trường mới. Đối với mặt hàng cà phê, hiện nay, chúng ta đã xuất khẩu tới hơn 40 nước và lãnh thổ, trong đó chủ yếu xuất sang EU, Bắc Mĩ, Nhật, Singapore. Chủng loại cà phê xuất khẩu của chúng ta rất nghèo nàn, chủ yếu là cà phê hạt; cho nên chúng ta thường xuất sang các nước phát triển có nền công nghiệp chế biến, để họ sản xuất ra cà phê tinh chế. Thị trường cà phê là một thị trường cực kì bất ổn, luôn có những biến động rất lớn, gây khó khăn cho các nước sản xuất và xuất khẩu cà phê nhân. Có năm như niên vụ 1998-1999, giá cà phê lên rất cao khoảng 900-1200 USD/tấn; nhưng năm 1999-2000 giá sụt đi hơn một nửa chỉ còn khoảng 400-550 USD/tấn. Điều đó có nghĩa là, có năm các nước nhập khẩu cà phê nhân nhiều, có năm họ nhập ít. Trong những năm tới, thị trường chính của chúng ta vẫn là EU, Bắc Mĩ, Nhật, và Singapore. Cà phê của chúng ta chất lượng tương đối tốt mà giá lại rẻ nên vẫn có sức cạnh tranh trên các thị trường này. Đối với mặt hàng cao su, thị trường xuất khẩu chủ yếu của chúng ta trước đây là Liên Xô, khoảng 80% sản lượng cao su của Việt Nam. Song những năm gần đây, thị trường này không những không được mở rộng mà còn bị thu hẹp. Hiện nay, ta chủ yếu xuất khẩu cao su sang Trung Quốc, chiếm 70% sản lượng. Nhưng do xuất qua tiểu ngạch nên thường xuyên bị ép giá, nhu cầu mặt hàng không ổn định, tình trạng ứ đọng sản phẩm thường xuyên xảy ra; xuất khẩu sang châu Âu và Mỹ chỉ đạt 10% sản lượng((1): Báo cáo nghiên cứu: Tổng quan về ngành nông nghiệp Việt Nam. Tác động của Hiệp định WTO về nông nghiệp. Bộ Thương mại(12/1999). Dự án VIE 95/024/A/01/1999 trang 24 (2): Thời báo kinh tế Việ Nam số 146 (6/12/2000) ); còn tiêu thụ trong nước thì thật ít ỏi chỉ khoảng 20%. Năm 2000, ta đã khai thác 213.000 tấn và xuất khẩu sang Nga 400 tấn với giá là 670 USD/tấn tăng 30-40 USD/tấn so với năm trước(2). Chất lượng cao su của chúng ta tốt, nhưng không phù hợp với nhu cầu của thế giới nên chỉ xuất được sang Trung Quốc là chủ yếu. Đối với mặt hàng thủy sản, thị trường xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam là EU chiếm khoảng 60%. Đây là bạn hàng xuất khẩu thủy sản thường xuyên của Việt Nam từ nhiều năm qua. Khu vực này tuy dân số không lớn nhưng số lượng hàng thủy sản tiêu thụ nhiều. Tính đến năm 1998, cả nước đã có 27 doanh nghiệp chế biến thủy sản được xếp vào danh sách các đơn vị đủ tiêu chuẩn xuất khẩu sản phẩm sang thị trường châu Âu. Ngoài ra, ta còn xuất khẩu thủy sản sang Nhật Bản, chiếm khoảng 20% sản lượng xuất khẩu của Việt Nam. Đây là một thị trường rất khó tính, đòi hỏi chất lượng sản phẩm cao. Nhưng là thị trường xuất khẩu chủ yếu của ta từ lâu. Nhật Bản cũng là một cường quốc về đánh bắt thủy hải sản, với các phương tiện kỹ thuật rất hiện đại nhưng giá thành lại cao hơn so với nhập khẩu thủy sản từ Việt Nam, hơn nữa chủng loại thủy hải sản của ta lại rất đa dạng, phong phú. Ngoài EU và Nhật ra, Singapore cũng là thị trường xuất khẩu thủy sản chủ yếu của ta. 2-Thị trường tiềm năng: Ngoài thị trường chính ở châu á, châu Phi, hiện nay gạo Việt Nam đã và đang xuất sang các thị trường mới như EU, Bắc Mĩ, Nhật, Hàn Quốc. Đây là các thị trường rất khó tính nhưng có tiềm năng lớn vì những nước này có nền công nghiệp và dịch vụ ngày càng phát triển mạnh mẽ, nông nghiệp ngày càng không đáp ứng đủ nhu cầu tiêu dùng của nhân dân. Sở dĩ như vậy vì phần lớn diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị lấn chiếm để sử dụng vào việc xây dựng các khu công nghiệp, trung tâm thương mại, khu vui chơi giải trí và khu dân cư. Cùng với quá trình đó là việc một bộ phận dân cư tách ra khỏi lao động nông nghiệp để tham gia vào lực lượng lao động phi nông nghiệp. Do vậy, sản lượng tăng thêm do áp dụng khoa học kĩ thuật không bù được sản lượng mất đi do thiếu đất canh tác và thiếu lao động nông nghiệp. Thêm vào đó, quan hệ hợp tác kinh tế giữa Việt Nam với EU, Nhật, Hàn Quốc đặc biệt là Mĩ ngày càng có bước phát triển mới. Riêng với EU và Nhật, Việt Nam đã được hưởng quy chế tối huệ quốc (MFN), do vậy giá gạo nhập vào các nước này sẽ giảm đi. Mặt khác, chất lượng gạo của chúng ta không ngừng được cải thiện do thành quả của việc ứng dụng khoa học vào nông nghiệp, do đó ngày càng được các khách hàng tin cậy và trụ vững được trên thị trường này. Đối với cà phê, thị trường tiềm năng có thể kể đến là Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, Nga và Đông Âu. Những nước này hàng năm vẫn nhập cà phê của ta, song số lượng rất khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng vốn có của ta và bạn. Do vậy, trong những năm tới, mục tiêu của chúng ta là đẩy mạnh cạnh tranh nhằm nâng cao kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường này, khẳng định uy tín và chất lượng của cà phê Việt Nam. Tuy nhiên , chúng ta cũng cần đề phòng các biến động có thể xảy ra vì thị trường cà phê thường không ổn định. Đối với cao su, thị trường nội địa tiêu thụ 20%-30% sản lượng cao su. Tuy nhiên, thị trường này có tiềm năng lớn vì nước ta là nước đang phát triển nên có nhu cầu khối lượng cao su thiên nhiên lớn trong tương lai. Những ngành tiêu thụ cao su lớn nhất là ngành công nghiệp ô tô, xe máy và các ngành công nghiệp hỗn hợp sản xuất các đồ cao su gia dụng và các sản phẩm cao su khác như tấm trải sàn, găng tay y tế,...Sản lượng tiêu thụ nội địa dự kiến tăng khoảng 35%-40% trong những năm đầu thế kỷ 21((1): Báo cáo nghiên cứu: Tổng quan về ngành nông nghiệp Việt Nam. Tác động của Hiệp định WTO về nông nghiệp. Bộ Thương mại(12/1999). Dự án VIE 95/024/A/01/1999 trang 23 (2): Kinh tế Thế Giới 1998-1999: Đặc điểm và triển vọng. Nhà xuất bản chính trị quốc gia, trang 260. ). Ngoài ra, ta còn xuất khẩu cao su sang châu Âu và Mỹ, hai thị trường này chiếm khoảng 10% doanh số xuất khẩu. Trong tương lai, Việt Nam có thể sẽ thu được những lợi thế lớn vì Trung Quốc là nước tiêu thụ cao su thiên nhiên lớn nhất. Mức tiêu thụ cao su của Trung Quốc tăng trên 7,5%/năm. Đối với thủy sản, thị trường tiềm năng của ta trong tương lai sẽ là Bắc Mỹ, Đông Âu và Trung Đông. Từ sau khi kí Hiệp định Thương mại Việt-Mỹ, trao đổi buôn bán giữa hai nước tăng mạnh. Dự báo đến năm 2005 thị trường này sẽ chiếm khoảng trên 20% sản lượng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam(2). Đối với Đông Âu thì từ năm 1990 trở về trước là bạn hàng truyền thống của Việt Nam. Sau cuộc khủng hoảng về kinh tế, khu vực này trở nên kiệt quệ, nhưng những năm gần đây, nền kinh tế ở khu vực này đã được khôi phục và có bước phát triển đáng kể, chất lượng cuộc sống được cải thiện, cùng với nó là nhu cầu về thủy sản cũng tăng lên. Trong tương lai đây sẽ là thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam. Đối với Trung Đông, thì đây là một khu vực giầu có trên thế giới, nhưng lại hay có những biến động về chính trị, nền kinh tế bị ảnh hưởng mà nguồn thủy hải sản lại ít ỏi nên đây sẽ là thị trường xuất khẩu thủy sản lớn của ta trong những năm tới. II-Những thành tựu và khó khăn trong quá trình xuất khẩu: 1-Thành tựu: a-Gạo: Năm 1989, nước ta chính thức tham gia vào thị trường xuất khẩu lúa gạo thế giới với số lượng xuất khẩu là 1,42 triệu tấn, thu về 290 triệu USD, giá bình quân 204 USD/tấn. Tuy sản lượng gạo xuất khẩu chưa nhiều, giá còn thấp, chất lượng gạo chưa phù hợp với thị hiếu của thị trường thế giới nhưng đối với nước ta, kết quả đó đánh dấu sự sang trang của sản xuất lúa gạo từ tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hoá gắn liền với xuất khẩu. Từ năm 1989 đến nay, gạo nước ta luôn có mặt trên thị trường thế giới với số lượng và chất lượng ngày càng cao (duy có năm 2000 do thị trường biến động nên xuất khẩu bị giảm). Bảng 6 - Tình hình xuất khẩu gạo của Việt Nam Năm 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 00 Số lượng (triệu tấn) 1,42 1,63 1,1 2,0 1,72 2,0 2,1 3,1 3,7 3,8 4,6 3,5 Giá trị (tỷ USD) 0,29 0,31 0,24 0,42 0,37 0,43 0,53 0,87 0,9 1,1 1,03 0,7 Giá bình quân (USD) 204 188 227 215 210 214 258 285 242 269 228 200 Nguồn; Xuất khẩu gạo ở Việt Nam - 10 năm nhìn lại - Nguyễn Sinh Cúc Tạp chí Cộng sản - số 7 (4/1999) trang 47 Qua bảng trên, ta thấy mặc dù số lượng gạo xuất khẩu một số năm có biến động song xu hướng chính vẫn là tăng lên. Trong 12 năm, nước ta đã cung cấp cho thị trường thế giới hơn 30,3 triệu tấn gạo, bình quân 2,53 triệu tấn/năm; thu về 7 tỉ 158 triệu USD, bình quân 596,5 triệu USD/năm, một con số rất đáng tự hào mà trước đổi mới chỉ là mơ ước. Xuất khẩu gạo hàng năm chiếm tỉ trọng trung bình khoảng 11% trong tổng kim ngạch xuất khẩu, 3,3% GDP. Từ năm 1997 đến nay, Việt Nam đã vượt Mĩ để đứng thứ 2 sau Thái Lan về xuất khẩu gạo. Điểm nổi bật của nước ta trong xuất khẩu gạo hơn 10 năm qua là tính ổn định cao so với các đối thủ cạnh tranh. Theo đánh giá của FAO (Tổ chức lương thực và nông nghiệp thế giới), ở châu á ngoài Thái Lan còn có 3 nước khác có khả năng cạnh tranh với Việt Nam trong xuất khẩu gạo là ấn Độ, Pakistan và Trung Quốc. Song12 năm qua, sản lượng gạo xuất khẩu của 3 nước này đều không ổn định: ấn Độ có năm xuất khẩu 5 triệu tấn gạo (1995) vượt lên đứng vị trí thứ 2 sau Thái Lan, nhưng các năm khác lại rất thấp, phổ biến dưới 1 triệu tấn (1993 là 767.000 tấn,1994 là 890.000 tấn, năm 1997là dưới 2 triệu tấn). Pakistan năm cao nhất là 1,8 triệu tấn (1995), các năm khác dưới 1 triệu tấn. Trung Quốc năm cao nhất là 1,6 triệu tấn, các năm khác cũng phổ biến ở mức 1 triệu tấn(1),(2): Xuất khẩu gạo ở Việt Nam -10 năm nhìn lại - Nguyễn Sinh Cúc. Tạp chí Cộng sản số 7 (4/1999) trang 44, 46 . Bên cạnh sự tăng tiến về số lượng, sự tiến bộ về chủng loại và chất lượng là thực tế và rất đáng tự hào. Trong những năm đầu xuất khẩu gạo, tỉ lệ gạo chất lượng trung bình, tỉ lệ tấm cao trên 25% chiếm 80-90% nên sức cạnh tranh kém, giá cả thấp (Bảng 6). Từ năm 1995 trở lại đây, chất lượng và chủng loại được cải thiện nhiều. Gạo có chất lượng cao (hạt dài, ít bạc bụng), tỉ lệ tấm thấp (từ 5-10%) chiếm khoảng 70% lượng gạo xuất khẩu và có xu hướng tăng lên; còn gạo có chất lượng trung bình (hạt tròn, bạc bụng), tỉ lệ tấm cao (trên 10%) chiếm tỉ trọng nhỏ và có xu hướng giảm dần. Giá gạo Việt Nam cũng tăng dần cùng với xu hướng tăng của chất lượng gạo và quan hệ cung cầu của thị trường lúa gạo thế giới. Giá gạo xuất khẩu bình quân 4 năm (1995-1998) là 269USD/tấn, tăng 61 USD/tấn so với giá bình quân 6 năm về trước đó (1989-1994). Điều đáng chú ý là khoảng cách giữa giá gạo Việt Nam và Thái Lan đã bị thu hẹp dần từ 40-55 USD/tấn những năm 1989-1994 xuống còn 20-25 USD/tấn những năm 1995-2000(2) Việc Việt Nam từ một nước nhập khẩu lương thực trở thành một cường quốc xuất khẩu gạo có một ý nghĩa rất lớn đối với nền kinh tế nước ta. Xét về giá trị ngoại tệ mạnh thu đựơc, xuất khẩu gạo đứng thứ hai sau dầu thô, song xét về tính chất sản phẩm thì gạo có nhiều điểm trội hơn dầu thô. Thứ nhất, gạo xuất khẩu là phần để dành ra được sau khi đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước và an ninh lương thực; còn dầu thô phải xuất toàn bộ. Thứ hai, gạo xuất khẩu là sản phẩm 100% Việt Nam, còn dầu thô là sản phẩm liên doanh. Thứ ba, dầu là sản phẩm khai thác từ tài nguyên thiên nhiên, càng khai thác càng cạn kiệt; trong khi gạo là sản phẩm của trồng trọt, càng xuất khẩu càng kích thích thâm canh, tăng vụ nâng cao năng suất, chất lượng cây trồng. Thứ tư, hiệu quả kinh tế-xã hội-quốc phòng-an ninh và môi trường của sản xuất và xuất khẩu gạo cao hơn nhiều so với bất kì mặt hàng xuất khẩu nào của nước ta. b-Cà phê: Hiện nay, cà phê đã trở thành mặt hàng mũi nhọn trong chiến lược hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam. Cà phê đứng trong số mười mặt hàng (Top ten) có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam (xấp xỉ 500-1000 triệu USD). Bảng 7: Tình hình xuất khẩu cà phê một số năm Chỉ tiêu Đơn vị 1991 1993 1995 1997 1998 2000 Số lượng 1000 tấn 89,6 122,7 248,1 389 382 686 Giá trị Triệu USD 74 111 305 490 594 378 Giá / tấn USD 825,9 904,6 1230 1259,6 1555 550 Báo cáo nghiên cứu: Tổng quan về ngành nông nghiệp Việt Nam - Bộ Thương mại trang 13,14 Qua bảng trên, ta thấy số lượng cà phê xuất khẩu liên tục tăng qua các năm: năm 1998 số lượng xuất khẩu đạt 382.000 tấn nhiều hơn năm 1991 là 292,4 tấn, tỉ lệ tăng là 326,34% tức là gần gấp 3,3 lần; tương ứng với sự gia tăng số lượng là sự gia tăng về giá trị kim ngạch xuất khẩu. Năm 1998, giá trị xuất khẩu đạt 594 triệu USD, tăng so với năm 1991 là 520 triệu USD, gấp hơn 8 lần. Với kết quả trên, Việt Nam đã trở thành nước xuất khẩu cà phê lớn thứ 3 trên thế giới sau Braxin và Côlômbia. Sản xuất cà phê phát triển đã tạo ra sự thay đổi to lớn trong cơ cấu kinh tế và đời sống của đồng bào vùng Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Nếu như trước đây khi cây cà phê chưa phát triển thì đồng bào ở đây chủ yếu độc canh cây lúa trên mảnh đất không thích hợp cho việc trồng lúa do vậy đời sống rất thiéu thốn, bấp bênh. Hiện nay, nhờ chính sách giao đất của nhà nước mà nhiều hộ đã đi vào chuyên canh cây cà phê và đạt hiệu quả kinh tế rất cao, đời sống khá giả hẳn lên. Các trang trại cà phê cũng là nơi thu hút được nhiều lao động, giải quyết công ăn việc làm cho người địa phương và người ở vùng khác đến. Do kim ngạch xuất khẩu cà phê mấy năm gần đây tăng liên tục (bình quân 20%/năm), có năm đạt gần 600 triệu USD mà cà phê đã được chính phủ ta xếp vào 3 nhóm hàng mũi nhọn (cà phê, thuỷ sản, điện tử) cần được quan tâm chú ý(1): Nâng cao sức cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của nước ta - Nguyễn Đình Long – Tạp chí Cộng sản số 4 (2/1999) trang 53 . c-Cao su: Nhờ tích cực đổi mới kỹ thuật, công nghệ chế biến, nâng cao tay nghề công nhân mà việc chuyển hướng sang sản xuất cao su định chuẩn (SVR) đã thành công. Nếu năm 1987, các công ty cao su đã sản xuất được 75,9% mủ khối cao su định chuẩn; 3,5% mủ ly tâm (mủ kem); 13,5% mủ tờ (ICR,RSS); 2,9% mủ creve và 4,4% cao su tinh sét thì đến năm 1996 cơ cấu này dã có nhiều thay đổi, tỷ lệ tương ứng là 94,4%; 3,0%; 1,4% và 0,2%; năm 1999là 94,4%; 2,4%; 0,9% và 0,5%(2). Tính chung giai đoạn 1976-1980, sản lượng cao su chế biến đạt 190.000 tấn, giai đoạn 1981-1990 đạt 488.000 tấn; giai đoạn 1990-1999 sản lượng cao su đã tăng lên nhanh chóng đạt 1050 ngàn tấn, như vậy là đã tăng gấp 2,3 lần so với 10 năm trước và gấp 5,5 lần so với 5 năm sau giải phóng((2),(3): Công nghiệp chế biến cao su trên đường hội nhập. Nguyễn Đăng Kiều, Nguyễn Hữu Tiến. Tạp chí Cộng sản số 18 (9/2000) ) . Những năm gần đây, sản lượng cao su đã tăng đáng kể với tốc độ 6,27% mỗi năm. Chất lượng cao su của chúng ta rất tốt đạt tiêu chuẩn quốc tế. Ngành cao su đã đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu dùng trong nước và còn dư thừa để xuất khẩu góp phần làm tăng tổng giá trị xuất khẩu của Việt Nam. d-Thủy sản: Thực hiện phương châm đánh bắt xa bờ, hàng ngàn tàu đánh cá thuộc đủ các thành phần kinh tế đã tấp nập ra khơi đến các ngư trường mới có nhiều tôm cá hơn. Sáu tháng đầu năm 1998, sản lượng thủy sản đạt trên 800.000 tấn, tăng 2,5% so với cùng kỳ năm trước. Năm 1990, xuất khẩu đạt 205 triệu USD, năm 1997 đạt 776 triệu USD(1): Thuỷ snả Việt Nam sau 18 năm đổi mới 1980-1998. Nguyễn Sinh Cúc. Tạp chí Cộng sản số 20 (10/1998) trang 47. . Năm 1998, xuất khẩu đạt 850 triệu USD, tăng 5% so với năm 1997(2): Kinh tế Thế Giới 1998-1999: Đặc điểm và triển vọng.Nhà xuất bản chính trị quốc gia trang 260. . Năm 2000 đạt 1,4 tỷ USD, gấp 2,5 lần năm 1995(3): Thành tựu 15 năm phát triển kinh tế. Nguyễn Cảnh Hưng. Tạp chí Cộng sản số 1 (1/2001) trang 13 3). Hàng thủy sản của Việt Nam hiện nay đã được công nhận nằm trong danh sách nhóm I các nước xuất khẩu thủy san vào thị trường EU sau khi đã vượt qua cuộc kiểm tra chất lượng của cơ quan thực phẩm Mỹ. Sự phát triển và tăng trưởng của ngành thủy sản trong những năm đổi mới không chỉ tạo ra thế và lực mới cho ngành mà còn góp phần quan trọng trong việc phân công lại lao động xã hội, chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp, đẩy mạnh CNH-HĐH đất nước. Từ đó khẳng định vị trí của ngành thủy sản trong nền kinh tế nước ta một cách rõ ràng hơn. 2-Khó khăn-thách thức: a-Gạo: Trên thị trường lúa gạo thế giới hiện nay, mặc dù nước ta xếp thứ 2 về số lượng gạo xuất khẩu sau Thái Lan; song trên thực tế ngoài Thái Lan ra, chúng ta còn vấp phải sự cạnh tranh từ rất nhiều nước như: Mĩ, ấn Độ, Pakistan, Trung Quốc và gần đây là Campuchia. Những nước này đã làm ảnh hưởng đến xuất khẩu gạo của Việt Nam. So với Thái Lan, sản lượng gạo của ta xấp xỉ với sản lượng gạo của họ, song do dân số đông hơn nên xuất khẩu gạo của ta vẫn chưa bằng được (Thái Lan xuất khoảng 6 triệu tấn/năm) mặc dầu năng suất lúa của ta cao hơn hẳn của Thái Lan. Về chất lượng, nói chung chất lượng gạo của Việt Nam còn thấp thể hiện ở chỗ độ trắng không đều, tỉ lệ tấm, tỉ lệ bạc bụng còn cao; có hạt vàng, độ bóng còn kém. Ngoài ra, còn một số yếu tố thương mại khác ảnh hưởng đến chất lượng gạo xuất khẩu như mẫu mã bao bì đóng gói. Về giá, giá gạo của ta luôn thấp hơn giá gạo của Thái Lan, ấn Độ, Pakistan kể cả Trung Quốc. Bảng 8:So sánh giá gạo cùng phẩm cấp giữa Việt Nam và Thái Lan Thời gian Loại gạo Giá gạo Việt Nam USD / tấn Giá gạo Thái Lan USD/tấn 1995 100%B(=5% tấm) 15% tấm 35% tấm Giá bình quân FOB 262 352 328 306 1996 100%B(=5% tấm) 15% tấm 35% tấm Giá bình quân FOB 284 382 364 330 1997 100%B(=5% tấm) 15% tấm 35% tấm 249,5 243 222 262 240 211,7 Nguồn: Nâng cao sức cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của nước ta Nguyễn Đình Long . Tạp chí Cộng sản số 4 (2/1999) trang 54 Mặc dù, mấy năm gần đây khoảng cách về giá đã được thu hẹp song khả năng cạnh tranh ngang ngửa với Thái Lan về giá là có thể xảy ra. Điều này hoàn toàn phụ thuộc vào chất lượng gạo của ta. Nếu chất lượng gạo của ta cũng tương đương với gạo Thái Lan thì lúc đó giá gạo của Thái Lan phải theo giá gạo của Việt Nam bởi vì chi phí sản xuất lúa của Việt Nam rẻ hơn của Thái Lan. Ước tính chi phí sản xuất lúa ở Việt Nam bình quân vào khoảng 85-97 USD/tấn còn Thái Lan là 105-125 USD/tấn. Bảng 9: So sánh một số nhiên liệu chính cho sản xuất lúa Vật tư chính Việt Nam Thái Lan Xăng (lit) 0,35 USD = 2,4 kg thóc 0,4 USD = 2,7 kg thóc Dầu DO (lit) 0,26 USD = 1,8 kg thóc 0,3 USD = 2 kg thóc Điện (1kw/h) 0,064 USD = 0,5 kg thóc 0,12 USD = 0,65 kg thóc Nguồn: Nâng cao sức cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của nước ta - Nguyễn Đình Long . Tạp chí Cộng sản số 4 (2/1999) trang 53 Như vậy, về mặt giá cả và giá thành lúa, chúng ta có lợi thế, song từ sản xuất lúa đến gạo xuất khẩu có sức cạnh tranh mạnh vẫn còn một chặng đường không ít khó khăn. Ngoài những khó khăn trên, trong xuất khẩu gạo hiện còn có những yếu kém, khó khăn như: Thứ nhất là chưa có quy hoạch tổng thể và kế hoạch cụ thể về sản xuất lúa gạo xuất khẩu (vùng nào, địa phương nào, bao nhiêu diện tích, cơ cấu giống lúa, đầu tư thâm canh). Một số vùng và địa phương đã hình thành quy hoạch và kế hoạch, song vẫn nặng tính tự phát cục bộ kể cả vùng đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long. Thứ hai là mạng lưới thu mua, vận chuyển, chế biến lúa hàng hoá phục vụ xuất khẩu gạo vẫn phụ thuộc quá lớn vào tư thương chưa có sự tham gia tích cực của doanh nghiệp lương thực nhà nước. Thực tế hiện nay các Tổng công ty lương thực miền Bắc và miền Nam vẫn sử dụng tư thương để thu gom, vận chuyển và chế biến, đánh bóng gạo xuất khẩu. Do vậy, tình trạng ép cấp, ép giá đối với nông dân diễn ra phổ biến nhất là vào năm được mùa. Thứ ba là cơ sở vật chất kĩ thuật phục vụ chế biến, bảo quản, xuất khẩu còn yếu kém lại phân bố không đều. Hệ thống nhà máy xay xát, đánh bóng gạo xuất khẩu những năm gần đây tuy có được trang bị thêm máy móc, thiết bị hiện đại hơn nhưng số lượng ít chủ yếu được bố trí tại các thành thị lớn như thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Mỹ Tho; trong khi những vùng và địa phương sản xuất nhiều lúa hàng hoá xuất khẩu như An Giang, Đồng Tháp, Sóc Trăng lại không có các nhà máy chế biến. Đầu mối xuất khẩu gạo tập trung quá lớn vào cảng Sài Gòn, trong khi đó nguồn gạo lại ở Đồng bằng sông Cửu Long nên làm tăng chi phí vận chuyển và chi phí trung gian khác. Thứ tư là việc điều hành xuất khẩu gạo như hiện nay cũng đang bộc lộ những nhược điểm. Hạn ngạch xuất khẩu gạo giao từ đầu năm trong khi chưa biết kết quả sản xuất lúa trong năm như thế nào; do đó liên tục phải điều chỉnh kế hoạch kể cả huỷ hợp đồng đã kí với khách hàng. Điều đáng chú ý là hạn ngạch giao cho từng tỉnh cũng dẫn đến sự cạnh tranh không lành mạnh trong việc xin quota, sau đó đi mua gạo của các tỉnh khác về để tái xuất. Một số tỉnh hoàn toàn không có lúa hàng hoá vẫn được cấp quota. Thứ năm là thiếu vốn và thủ tục thanh toán của ngân hàng còn phiền nhiễu. Để thực hiện các hợp đồng xuất khẩu gạo, các doanh nghiệp rất cần vốn để mua lúa tạm trữ với số lượng lớn, tập trung vào thời điểm trong vụ thu hoạch lúa. Trong khi đó, khả năng cung ứng của các ngân hàng Thương mại có hạn, chính sách hỗ trợ lãi suất đối với doanh nghiệp xuất khẩu và phương thức bảo lãnh của ngân hàng cũng có nhiều điểm chưa họp lý. Cuối năm 1999, nhiều doanh nghiệp có được nhiều hợp đồng bán gạo trả chậm với số lượng lớn và có thể gối đầu sang năm 2000, song do các ngân hàng không chịu tham gia thanh toán và thu nợ nên đã không kí kết được. Thứ sáu là gạo nhập khẩu lậu qua biên giới Tây Nam và phía Bắc còn nhiều và có xu hướng ngày càng tăng. Tình hình này kéo dài từ năm 1999 làm cho quan hệ cung cầu gạo trong nước diễn biến phức tạp và khó kiểm soát. Giá sàn mua lúa của Nhà nước rất khó thực hiện nhất là ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, ảnh hưởng đến nguồn cung của các doanh nghiệp xuất khẩu gạo và nhất là lợi ích của người trồng lúa hàng hoá ở Nam Bộ. Đứng trước những khó khăn trên, ngành sản xuất lúa và gao xuất khẩu rất cần có những giải pháp nhằm tháo gỡ để nâng cao sức cạnh tranh của hàng gạo xuất khẩu, thúc đẩy xuất gạo một cách mạnh mẽ. b-Cà phê: Hiện nay, mặc dù nước ta là nước xuất khẩu cà phê lớn thứ 3 thế giới sau Braxin và Côlômbia, song sản lượng cà phê và số lượng xuất khẩu ra thị trường thế giới của ta thì ít hơn nhiều so với hai nước trên. Sản lượng cà phê của Braxin hiện nay đạt khoảng 2,4 triệu tấn (40 triệu bao), trong đó xuất khẩu khoảng 1,3 triệu tấn. Sản lượng cà phê của Côlômbia hiện nay đạt khoảng 1,8 triệu tấn, trong đó xuất khẩu khoảng 1 triệu tấn. Sản lượng cà phê của Việt Nam hiện nay đạt khoảng 722.000 tấn và xuất khẩu đạt 686.013 (1999-2000) tấn(1): Thời báo Kinh tế Việt Nam số 132 (11/2000) . Khả năng mở rộng diện tích canh tác để đuổi kịp sản lượng của ta là rất lớn vì trong số 2 triệu ha đất trồng cà phê, ta mới chỉ sử dụng có 330.000 ha.Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích để tăng sản lượng và đặc biệt là tăng số lượng xuất khẩu của cà phê phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố. Yếu tố đầu tiên phải kể đến là giá cả: Hiện nay, cà phê là mặt hàng tự do thương mại, không hạn ngạch, không giấy phép nên giá cả xuất khẩu là giá quốc tế, phụ thuộc vào quan hệ cung cầu của thị trường thế giới. Do vậy mà giá cà phê lên xuống rất thất thường theo tình hình sản xuất (được mùa, mất mùa) và theo tình hình tiêu thụ. Có năm giá rất cao như niên vụ 98-99, khuyến khích được người trồng cà phê; có năm giá rất thấp như năm 2000-2001 chỉ còn 430 USD/tấn làm nản lòng người trồng cà phê. Giá cả thấp khiến cho không thể xuất khẩu được vì càng xuất càng lỗ nặng. Yếu tố thứ hai là: Hiện nay, trên thị trường cà phê, Việt Nam có rất nhiều đối thủ cạnh tranh lớn như: Braxin, Côlômbia và nhóm các nước sản xuất cà phê ở khu vực Mĩ latinh (chiếm 60% sản lượng cà phê toàn cầu), Indônexia, ấn Độ, Bờ Biển Ngà. Các nước này tuy đều là thành viên của Hiệp hội các nước sản xuất cà phê (ACPC), song cạnh tranh rất quyết liệt trên thị trường cà phê thế giới. Thứ ba là: Tuy là nước xuất khẩu cà phê lớn nhưng Việt Nam lại không có thị trường tiêu thụ trong nước làm hậu thuẫn (nhu cầu trong nước khoảng 20.000 tấn/năm) nên khi cà phê trên thị trường thế giới rớt giá, người trồng cà phê không biết xoay sở ra sao. Khó khăn nữa là: Sản phẩm cà phê của ta còn nghèo nàn, chủ yếu là xuất thô chưa qua chế biến. Các doanh nghiệp của ta chưa có đủ điều kiện cần thiết để đầu tư nhập công nghệ chế biến. Chính vì chưa có công nghệ chế biến nên chất lượng cà phê của ta còn thua kém so với một số nước khác. Ngoài ra cũng như gạo, cà phê cũng chưa được các cấp các ngành quan tâm hỗ trợ một cách thoả đáng nhất là vào lúc mùa vụ thu hoạch nên nhiều lúc còn bị động, ảnh hưởng tiêu cực đến việc tranh thủ khách hàng, cạnh tranh với các nước khác. Những khó khăn trên của cà phê cũng cần có những giải pháp thích hợp nhằm tháo gỡ khó khăn, đẩy mạnh xuất khẩu. c-Cao su: Mặc dù đã có tăng trưởng đáng kể nhưng ngành cao su mới phát triển về chiều rộng chứ chưa phải chiều sâu. Sản lượng vẫn còn thấp so với sản lượng của các nước sản xuất cao su khác trong khu vực (chỉ đạt khoảng 468kg/ha). Về thị trường xuất khẩu thì thị trường xuất khẩu cao su của Việt Nam không ổn định do sự phụ thuộc quá nhiều vào nhu cầu không dự đoán trước được của Trung Quốc. Thị trường này cũng gặp không ít khó khăn do xuất qua tiểu ngạch nên thường xuyên bị ép giá, nhu cầu mặt hàng không ổn định, tình trạng ứ đọng sản phẩm hay xảy ra. Nhu cầu thị trường thay đổi đã gây ra rất nhiều khó khăn cho ngành công nghiệp chế biến cao su của Việt Nam đặc biệt là cơ cấu sản xuất sản phẩm chế biến không phù hợp với xu thế chung của nhu cầu thị trường tiêu thụ trên thế giới. Cụ thể là, từ những năm 70, các hãng làm lốp trên thế giới đã nhận ra rằng với loại cao su cấp thấp (loại mủ SVR10 và SVR20) họ vẫn có khả năng sản xuất được loại lốp tốt đạt được yêu cầu của người tiêu dùng, mà giá cao su loại này lại thấp hơn nhiều so với chủng loại cao su loại I và loại thượng hạng và thực tế đã tiêu thụ trên 70% toàn bộ lượng cao su tự nhiên xuất khẩu hàng năm của các nước Malaixia, Inđônêxia, Thái Lan. Trong khi đó, Tổng công ty cao su Việt Nam lại sản xuất phần lớn cao su loại I và thượng hạng chiếm trên 91%, cao su loại II (SVR10 và SVR20) chỉ chưa đầy 10%. Hiện nay, do trình độ khoa học công nghệ phát triển nên nhu cầu cao su thiên nhiên giảm, được thay thế bằng các loại chất dẻo tổng hợp. d-Thủy sản: Mặc dù những năm gần đây, ngành thủy sản có những bước phát triển đáng kể về sản lượng nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản cũng như thu về giá trị xuất khẩu lớn nhưng hiện nay ngành thủy sản cũng đang gặp không ít khó khăn. Thứ nhất: Đối tượng khai thác thủy sản là tài nguyên thiên nhiên dưới nước (tôm, cá, hải sản), nhưng loại tài nguyên này có giới hạn và ở nước ta đang cạn kiệt nhất là vùng biển ven bờ, các sông ngòi, hồ chứa. Phương thức khai thác vô tổ chức, quá nhiều lao động và tàu, thuyền đã tạo nên sự mất cân đối giữa nguồn tôm cá với số lượng phương tiện và người đánh bắt, dẫn đến cạn kiệt thủy sản ven bờ. Thứ hai: Nghề khơi đòi hỏi nhiều vốn, phương tiện kỹ thuật đánh bắt hiện đại và lao động có tay nghề cao. Những yêu cầu đó hiện nay còn rất xa vời với điều kiện nước ta. Bài toán chuyển đổi lao động thủ công và tàu, thuyền nhỏ cho phù hợp với yêu cầu nghề khơi là rất khó. Đó là chưa nói đến không phải vùng khơi nào cũng nhiều cá và nhiều cá chưa chắc đã có hiệu quả vì chi phí cao, cá không hợp với nhu cầu thị trường. Thứ ba: Nuôi trồng thủy sản Việt Nam hiện nay đang đứng trước nhiều khó khăn lớn như môi trường sinh thái bị phá vỡ, tài nguyên cạn kiệt (do chưa sản xuất nhân tạo được cá giống nên việc săn lùng các giống tôm hùm, cá song, cá cam...có nguy cơ làm lây lan dịch bệnh), cơ sở khoa học kỹ thuật cho nuôi trồng thủy sản nước ta còn rất thiếu. Thứ tư: Tổ chức thu mua, chế biến, xuất khẩu thủy sản còn chưa hợp lý, dẫn đến tình trạng tranh mua, tranh bán, giành giật thị trường, đẩy giá nguyên liệu lên quá cao so với giá trị, nên hiệu quả kinh doanh, chế biến, xuất khẩu giảm. Thứ năm: Hệ thống chế độ, chính sách đối với ngành thủy sản chưa đồng bộ, thiếu cụ thể nên chậm đi vào cuộc sống. Là ngành sản xuất thường gặp nhiều rủi ro do thiên tai, do thị trường thế giới biến động, trong khi đố chính sách, chế độ đối với ngành thủy sản vẫn còn mang tính chung chung. Luật pháp đã có, nhưng thực hiện chưa nghiêm, cả trong sản xuất và kinh doanh, xuất khẩu thủy sản. Thứ sáu: Thị trường tiêu thụ thủy sản chưa ổn định, gây khó khăn cho người sản xuất và cơ sở chế biến. Thị trường các loại cá, tôm và thủy sản khác cũng trong tình trạng tương tự, nhất là thị trường khó tính như EU, Nhật; trong khi chất lượng và sức cạnh tranh của hàng thủy sản nước ta chưa cao, công nghệ chế biến và điều kiện vệ sinh thực phẩm còn ở trình độ thấp. Đứng trước những khó khăn trên đòi hỏi ngành thủy sản phải có những biện pháp để khắc phục chúng, đưa ngành thủy sản phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai. Chương III Triển vọng và giải pháp nhằm nâng cao sức cạnh tranh hàng nông thủy sản xuất khẩu của nước ta I-Triển vọng: 1-Triển vọng của gạo và cà phê: Mặc dù, hiện nay, xuất khẩu gạo và xuất khẩu cà phê gặp rất nhiều khó khăn do giá xuống quá thấp, song về lâu dài xuất khẩu gạo và cà phê có triển vọng phát triển rất lớn. Bởi vì nước ta có nhiều lợi thế về đất đai, khí hậu, lao động để phát triển sản xuất. Thứ nhất: Năng suất sản xuất gạo và cà phê của ta cao hơn hẳn các nước khác. Thứ hai: Chi phí để sản xuất gạo và cà phê của ta cũng rẻ hơn. Đó là điều kiện rất thuận lợi để cạnh tranh về giá. Thứ ba: Chất lượng gạo và cà phê của ta đang ngày càng được cải thiện do nhà nước đã quan tâm đầu tư đúng mức nhằm đổi mới trang thiết bị, công nghệ phục vụ sản xuất và xuất khẩu. Thứ tư: Sản phẩm gạo và cà phê của ta ít nhiều đã có tiếng tăm trên thị trường thế giới. Hiện nay, thị trường gạo đã mở rộng tới hơn 50 nước, thị trường cà phê mở rộng tới hơn 40 nước, trong đó chỉ có một số nước là thị trường chính còn lại đa số các nước có nhập khẩu nhưng với số lượng và trị giá thấp. Chính các nước này sẽ là đối tượng của chúng ta trong tương lai. Thứ năm: Hiện nay, gạo và cà phê đóng góp một nguồn ngoại tệ khá lớn (khoảng 1,5 tỉ USD, chiếm khoảng 12,5% tổng kim ngạch xuất khẩu) cho công cuộc CNH-HĐH đất nước, do vậy Đảng và Nhà nước rất quan tâm và đề ra nhiều chính sách nhằm thúc đẩy sản xuất và xuất khẩu hai mặt hàng này. Xét riêng về gạo thì những năm qua và trong những năm tới, sản lượng gạo thế giới tăng rất ít, trong khi sản lượng gạo Việt Nam liên tục tăng (theo FAO, trong 10 năm 1990-1999 sản lượng gạo tăng 70 triệu tấn trong đó Việt Nam đóng góp 10 triệu tấn chiếm 14,29%). Năm 2000, sản lượng lúa gạo thế giới đạt 581 triệu tấn, tăng so với năm 1999 là 8 triệu tấn, thì trong đó Việt Nam tăng 1,5 triệu tấn, chiếm 18,75%(1): Xuất khẩu gạo ở Việt Nam-10 năm nhìn lại-Nguyễn Sinh Cúc. Tạp chí Cộng sản số 7 (4/1999) trang 45 . Như vậy, dân số thế giới thì không ngừng tăng mà sản lượng lúa gạo thế giới tăng chậm, đó là điều kiện thuận lợi để Việt Nam đẩy mạnh xuất khẩu gạo trong tương lai. Năm 1999, chúng ta đã đạt đến đỉnh cao trong xuất khẩu là 4,55 triệu tấn, trong khi sản lượng chỉ đạt 31,4 triệu tấn. Hy vọng trong những năm tiếp theo, xuất khẩu của nước ta sẽ vượt con số này. Xét về cà phê thì nước ta là một nước trẻ trong thế giới xuất khẩu cà phê, vì vậy có rất nhiều tiềm năng để phát triển. Tiềm năng lớn nhất là tiềm năng đất đai. Chúng ta còn một diện tích đất lớn chưa khai thác (1,7triệu ha), trong khi các nước trồng cà phê già cỗi khác hầu như đã khai thác hết. Thứ hai là chi phí sản xuất cà phê của ta rất thấp do năng suất cao hơn mức trung bình của thế giới từ 1,7-2,5 lần. Do đó, chúng ta có lợi thế về giá. Thứ ba là các nước khác đặc biệt là khu vực Mĩ latinh thường hay xảy ra thiên tai gây mất mùa nên cà phê nước ta lúc đó rất được giá, không những xuất hết mà nhiều khi phải nhập ở châu Phi về để giao cho khách đã trót kí hợp đồng từ trước. 2-Triển vọng của cao su và thủy sản: Đối với cao su thì trong điều kiện hiện nay, nhu cầu tiêu thụ cao su mủ ly tâm (mủ kem) trên thị trường thế giới vẫn còn lớn. Cụ thể là, nếu năm 1991, thế giới tiêu thụ 596 ngàn tấn mủ ly tâm (mủ kem) thì đến năm 1996 đã lên đến 781 ngàn tấn, nghĩa là tăng 31,0% trong vòng 5 năm. Cũng trong thời gian đó, toàn bộ cao su tự nhiên tiêu thụ trên thị trường thế giới chỉ tăng 21,1%(1): Công nghiệp chế biến cao su trên đường hội nhập. Nguyễn Đăng Kiều, Nguyễn Hữu Tiến. Tạp chí Cộng sản số 18 (9/2000) trang 52. . Điều này có thể ở ra triển vọng cho cao su Việt Nam khả năng chen chân vào thị trường cao su mủ ly tâm đang rộng mở. Trước hết là thị trường Malaysia, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc, Pháp...hiện đang nhập mặt hàng này của Việt Nam và nhu cầu mỗi năm một tăng, theo dự kiến mỗi năm có thể tăng thêm vài vạn tấn. Đây là điều rất thuận lợi cho việc tăng cường xuất khẩu cao su trong tương lai. Đối với thủy sản thì có thể khẳng định rằng, với đà tăng trưởng như những năm qua, với tiềm năng về điều kiện tự nhiên và lao động, với chính sách đúng đắn cho sự phát triển; trong xu hướng ngày một tăng nhu cầu thủy sản trên thế giới chúng ta có thể vươn lên thành một nước mạnh về thủy sản, lấy xuất khẩu làm mũi nhọn góp phần tăng tích lũy cho CNH-HĐH đất nước. Xét về tiềm lực ngành thủy sản, nước ta có đủ khả năng tăng trưởng mạnh hơn trong thời gian tới và như trong các dự báo, đến năm 2010 có thể đạt 2 tỉ USD xuất khẩu và 2,4 triệu tấn thủy sản cả nuôi trồng và khai thác. II-Giải pháp: 1-Giải pháp vĩ mô: a-Gạo: Trong những năm tới, để tháo gỡ khó khăn hiện nay và tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu gạo, Nhà nước cần phải giải quyết các vấn đề sau: Một là về sản xuất: Khẩn trương hoàn thiện quy hoạch vùng lúa xuất khẩu của cả nước và kế hoạch cụ thể ưu tiên đầu tư vốn và khoa học kĩ thuật để phát triển sản xuất lúa trong từng thời kì phù hợp với quy hoạch và kế hoạch xuất khẩu gạo của cả nước. Nội dung của quy hoạch, kế hoạch và đầu tư cho vùng lúa gạo xuất khẩu phải bám sát nhu cầu của thị trường thế giới trong từng giai đoạn. Hai là về chế biến, vận chuyển: Đây là khâu rất yếu hiện nay. Những năm tới cần tập trung giải quyết theo các hướng: xây dựng mới các cơ sở chế biến lúa gạo xuất khẩu tại các vùng sản xuất lúa hàng hoá phục vụ xuất khẩu gạo theo quy hoạch, đồng thời nâng cấp, hiện đại hoá các cơ sở đã có để tăng năng lực chế biến và tăng chất lượng gạo xuất khẩu. Hệ thống kho tàng, đường sá, bến bãi phục vụ xuất khẩu gạo cũng cần được sự đầu tư thoả đáng. Cần mở rộng cảng Cần Thơ đạt công suất 1 triệu tấn để trở thành đầu mối xuất khẩu gạo chính. Theo tính toán, nếu xuất ở cảng Cần Thơ, mỗi tấn gạo sẽ tiết kiệm được 5 USD so với xuất tại Sài Gòn(1) : Xuất khẩu gạo năm 2000-thời cơ- thách thức-giải pháp-Nguyễn Cảnh Hưng. Tạp chí Cộng sản số 8 (4/2000) trang 41 . Ba là về tổ chức thu mua lúa hàng hoá: Để hạn chế tiến tới khắc phục tình trạng tư thương thao túng thị trường, ép cấp, ép giá đối với nông dân, Nhà nước cần xây dựng hệ thống tổ chức thu mua lúa hàng hoá phục vụ xuất khẩu gắn với chính quyền địa phưong trong vùng quy hoạch; tiến tới hình thành mạng lưới theo mô hình hợp tác xã hoặc tổ chức thu mua lúa thống nhất giữa các địa phương theo phương thức và giá sàn quy định của Nhà nước. Giải quyết thoả đáng quan hệ giữa Nhà nước, nông dân và các doanh nghiệp xuất khẩu gạo trong phân phối lợi nhuận. Nhà nước cần hỗ trợ vốn để mua tạm trữ theo phưng thức “mua thời điểm, bán thời giá”. Bốn là về thị trường: Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt giữa các nước về xuất khẩu gạo như hiện nay và các năm tới, Việt Nam nhất thiết phải có hệ thống các biện pháp hữu hiệu về thị trường. Từ năm 1999, Chính phủ đã bỏ thuế xuất khẩu gạo, ngăn chặn nhập lậu gạo qua biên giới, cải cách thủ tục hải quan nhằm tạo môi trường xuất khẩu thông thoáng hơn, kí kết các hiệp định thương mại song phương và đa phương làm tiền đề cho việc cắt giảm thuế nhập khẩu đối với mặt hàng gạo... b-Cà phê: Một là về sản xuất: Hiện nay ngoài việc thành lập mới các công ty cà phê hoặc mở rộng các công ty cũ, Nhà nước còn tiến hành giao đất cho các hộ nông dân để họ trồng cây cà phê. Nhà nước rất tích cực thông qua các công ty mở các chương trình khuyến nông tạo điều kiện cho nông dân có được những kiến thức cần thiết trong việc trồng cà phê. Các công ty cà phê cũng có những hỗ trợ cần thiết về vốn, giống, kĩ thuật cho nông dân trên địa bàn mình quản lí. Hai là về chế biến vận chuyển: Cà phê nước ta chủ yếu là xuất thô do vậy đạt giá trị thấp. Hiện nay, nước ta mới có một nhà máy chế biến cà phê hoà tan ở Biên Hoà với công suất 800 tấn/năm, quá nhỏ bé so với sản lượng cà phê của ta. Phần lớn, nhu cầu cà phê tinh chế của ta được nhập từ Singapore (70%) và Thái Lan (30%)(1) Nâng cao sức cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu ở nước ta - Nguyễn Đình Long. Tạp chí Cộng sản số 4 (2/1999) trang 54 ), do vậy trong những năm tới, Nhà nước cần đầu tư vào lĩnh vực sản xuất cà phê tinh chế để đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Mặt khác cũng cần chú trọng đến việc nhập thiết bị máy móc để sơ chế, bảo quản cà phê hạt sau khi thu hoạch đảm bảo giữ nguyên chất lượng ban đầu cho cà phê. Mặc dù 75% sản lượng cà phê tập trung ở Đắc Lắc, song đầu mối xuất khẩu chủ yếu tập trung tại Sài Gòn, một số ít xuất qua cảng Quy Nhơn và Nha Trang làm chi phí vận chuyển và chi phí trung gian cao. Do vậy, cần mở rộng cảng Quy Nhơn và Nha Trang, biến chúng thành đầu mối xuất khẩu cà phê nhằm tiết kiệm chi phí, giảm giá thành và góp phần phát triển kinh tế ở các tỉnh Nam Trung Bộ này. Ba là về thị trường: Mặc dù thị trường đã được mở rộng tới hơn 40 nước, song thị trường chính chỉ có một số nước như Mĩ, chiếm 22% số lượng xuất khẩu, EU chiếm 45%, Nhật chiếm 8%, Singapore chiếm 6%. Do vậy, xuất khẩu cà phê nước ta phụ thuộc rất lớn vào các thị trường này. Để giảm bớt sự lệ thuộc, Nhà nước cần có các biện pháp nhằm tăng cường quan hệ hợp tác với các nước khác để giúp cho việc xuất khẩu cà phê sang các thị trường này được thuận lợi hơn. Bốn là: Các ngân hàng cần tham gia tích cực vào hoạt động xuất khẩu cà phê. Do giá cà phê lên xuống thất thường nên nhiều khi các công ty cà phê cần rất nhiều vốn để mua tạm trữ cũng như cần bán trả chậm cho khách hàng. Do vậy, nếu thiếu sự hỗ trợ của ngân hàng thì sẽ rất khó thực hiện. c-Cao su: Về sản xuất: Cần có biện pháp thiết thực để tăng nhanh tỉ lệ mủ ly tâm. Sớm đưa nhà máy chế biến cao su mủ kem Thuận Phú vào hoạt động để có thể sản xuất được 11.000-12.000 tấn mủ kem. Các năm sau nếu có nhu cầu mủ kem cao hơn sẽ mở rộng các nhà máy hiện tại để có thể nâng công suất gấp đôi hiện nay. Cần duy trì tỷ lệ cao su SVR-CV50 và SVR-CV60 trong khoảng 30% tổng sản lượng cao su sơ chế trong một số năm tới. Điều quan trọng là làm thế nào để tăng nhanh tỷ lệ cao su loại SVR10, SVR20 vì đây là loại cao su có thị trường lớn trên thế giới. Nếu tăng ca kíp sản xuất và giải quyết tốt nguyên liệu đầu vào thì khả năng đạt được 30-35 ngàn tấn là khả thi. Về chế biến, vận chuyển: Cần tạo điều kiện cho Nhà máy Phú Bình chuyên sơ chế mủ tạp đi vào hoạt động tốt hơn, nâng cấp các dây chuyền sơ chế cao su loại II và có thể chuyển một số nhà máy sơ chế cao su loại I sang sản xuất cao su loại II. Tập trung bồi dưỡng cán bộ kỹ thuật, công nhân lành nghề. Cần chú trọng nhập khẩu các thiết bị máy móc để nâng cao chất lượng sản phẩm. Về thị trường: Vì cao su xuất khẩu phụ thuộc chủ yếu vào thị trường Trung Quốc nên thường xuyên bị ép giá, nhu cầu không ổn định nên trong những năm tới cần tích cực mở rộng thị trường đặc biệt là xâm nhập vào thị trường EU, Bắc Mỹ. d-Thủy sản: Để đưa ngành thủy sản phát triển và tăng trưởng ổn định, Chính phủ cần có các chính sách và giải pháp đồng bộ chỉ đạo của các ngành, các cấp nhằm tạo điều kiện cho ngành thủy sản phát huy tiềm năng, thế mạnh của mình, thực hiện tốt các chỉ tiêu kinh tế của ngành. Cụ thể là: Thứ nhất: Phát huy các nguồn lực trong dân một cách có hiệu quả là điều có lợi, phù hợp với Nghị quyết Đại hội Đảng VIII cũng như tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thú 4 (khoá VIII). Thứ hai: Cần phải phát huy nội lực, đổi mới phương thức chỉ đạo và quản lý để giải phóng mạnh mẽ mọi tiềm lực hiện có về vốn, công nghệ và cơ sỏ vật chất kỹ thuật của các thành phần kinh tế, hướng tới mục tiêu: năng suất, chất lượng, hiệu quả toàn ngành và lợi ích quốc gia. Thứ ba: Xác lập các chính sách phù hợp, khuyến khích các thành phần kinh tế trong đó kinh tế Nhà nước phải có bước đổi mới thực sự và có lĩnh vực hoạt động phù hợp thì mới có thể đóng vai trò chủ đạo thúc đẩy các thành phần kinh tế khác phát triển. Nhà nước cần có các chính sách khuyến khích phù hợp, có sự hỗ trợ cần thiết nhằm nâng cấp hạ tầng cơ sở đưa vào sử dụng có hiệu quả. Thứ tư: Phải có phương án miễn, giảm các chi phí không thoả đáng, khắc phục các yếu kém trong quản lý gây phiền hà. Thứ năm: Vấn đề cấp bách là phải tổ chức một cách có hiệu quả và dồn sức làm đồng bộ việc điều tra nguồn lợi, tốt nhất là có hiểu biết nguồn lợi thông qua thống kê sản lượng đánh bắt (cùng việc hình thành đội tàu công ích) và hiệu chỉnh số liệu kết hợp với điều tra kế hoạch để có số liệu nhanh, có ích cho tổ chức khai thác, nhất là ở các vùng trọng điểm. Thứ sáu: Ưu tiên đầu tư cho nông nghiệp nông thôn cũng như trong ngành thủy sản. Để kết quả đầu tư đến được với người lao động (phần lớn là sản xuất nhỏ), phải có sự đổi mới thực sự trong lĩnh vực cải cách hành chính, mà trước hết là trong khâu kế hoạch hoá, quản lý đầu tư và các thủ tục cấp phát, cho vay... Điều kiện để đảm bảo tính khả thi của các giải pháp vĩ mô đối với gạo, cà phê, cao su và thủy sản trên đây là tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và vai trò quản lí của Nhà nước trong mọi lĩnh vực sản xuất-chế biến-xuất khẩu từ trung ương, địa phương đến cơ sở. 2-Giải pháp vi mô: a-Gạo: ở mức độ vi mô, đối với gao đòi hỏi các doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu gạo phải năng động, nhạy bén trước hết là ở khâu thu mua, chế biến, đóng gói bao bì, cần thu mua gạo đồng nhất về chủng loại, giống, điều kiện chăm sóc, chế biến, đồng nhất về phẩm cấp và bao bì đóng gói phải bền chắc, đẹp, chống được hư hỏng trong quá trình vận chuyển. Thứ hai là phải năng động tìm kiếm các khách hàng mới. Thứ ba là trong khi kí kết hợp đồng cần cố gắng thoả thuận với khách về giá sao cho có lợi cho ta. Các doanh nghiệp cần có biện pháp thu mua kịp thời, trực tiếp không nên mua qua trung gian. b-Cà phê : Hiện nay, việc xuất khẩu cà phê hoàn toàn nằm trong tay các công ty cà phê (các công ty này cũng là các nhà sản xuất). Các công ty này đến mùa vụ thì thu mua của nông dân trồng khoán cho công ty và của các trang trại trong vùng về để sơ chế. Do vậy, thực chất trong công tác xuất khẩu công ty đã làm từ A đến Z. Do giá cả cà phê tăng giảm thất thường nên điều cốt lõi các công ty cần quan tâm là làm thế nào để điều hoà được công tác sản xuất và xuất khẩu sao cho có lợi nhất. Muốn vậy, công ty phải thu thập được thông tin về sản lượng cà phê thế giới, được mùa, mất mùa ra sao, xu hướng tăng giảm giá thế nào để có kế hoạch sản xuất, thu mua, kí kết hợp đồng với khách hàng cho hợp lý. Các công ty cũng cần quan tâm đến việc đầu tư máy móc thiết bị để sơ chế cà phê, nâng cao chất lượng cho cà phê nhân xuất khẩu. Các công ty cũng cần tích cực tìm kiếm các thị trường mới, khách hàng mới đặc biệt là từ Nhật, Singapore, Thái Lan, Trung Quốc, Hàn Quốc, Đông Âu, Nga. Để làm được điều này, công ty cần tăng cường công tác nghiên cứu thị trường và xúc tiến thương mại. Các biện pháp thường được sử dụng là bán hàng cá nhân và hội chợ triển lãm. c-Cao su: Trước hết là phải mở rộng, phát triển sang chiều sâu để nâng cao sản lượng. Tìm kiếm thị trường mới, nâng cao khả năng cạnh tranh so với các nước trong khu vực, học tập kinh nghiệm của các nước xuất khẩu cao su lớn ở khu vực như: Thái Lan, Malaysia, Inđônêxia, không nên phụ thuộc quá nhiều vào thị trường Trung Quốc. Thứ hai là cần tăng nhanh tỉ lệ mủ cao su loại SVR10, SVR20 vì đây là loại cao su đang có thị trường tiêu thụ lớn trên thế giới. d-Thủy sản: Về khai thác: Vấn đề quan trọng đặt ra trong thời gian tới là với chủ trương vươn ra khai thác xa bờ thì cần có biện pháp tích cực phát triển nuôi trồng thủy sản để nâng cao sản lượng và giá trị xuất khẩu. Tuy nhiên, xuất phát từ tiềm năng nguồn lợi trong vùng biển nước ta mà đến nay chúng ta biết được mức khai thác cao nhất có thể đạt được là 500 ngàn tấn thủy sản ở vùng biển xa bờ cộng 700 ngàn tấn gần bờ là mức bền vững. Ngoài việc phát triển nghề cá biển xa, việc nuôi cũng đòi hỏi tổ chức sản xuất mới, kinh tế hộ không đáp ứng nổi, phát triển phải đi liền với sự liên kết ở dạng các tổ chức hợp tác, hợp tác xã hay đòi hỏi có vai trò rõ ràng của doanh nghiệp Nhà nước. Về phát triển nuôi trồng: Thứ nhất: Cần tiếp tục đẩy mạnh việc nuôi thủy sản ven bờ. Thực tế cho thấy: năm 1994, Thái Lan khai thác hải sản cho sản lượng 2,8 triệu tấn, giá trị 1440 triệu USD; trong khi nuôi thủy sản (tôm và cá biển) chỉ có 345.000 tấn nhưng đạt giá trị 1638 triệu USD tức là 13% sản lượng nhưng lại chiếm 59% giá trị tổng cộng(1): Thế mạnh của nghề cá nhân đân, sự phát triển có hiệu quả và bền vững ngành thuỷ sản. Tạ Quang Ngọc. Tạp chí Cộng sản số 23 (12/1998) trang 16. . Thú hai: Nước ta có khoảng 500.000 ha ruộng trũng, việc có kế hoạch sử dụng ít nhất một vụ cho nuôi thủy sản vừa giải quyết được khó khăn tốn kém cho công tác thủy lợi, vừa có sản phẩm thu nhập cao hơn, góp phần thực sự cho cải tiến cơ cấu kinh tế nông thôn. Thực tế thời gian qua, nhiều địa phương đã làm thử, kết quả đạt được khá tốt và có thể nhân rộng từng bước. Thứ ba: Phát triển nuôi thâm canh và bán thâm canh là bước đi đúng đắn trong việc sử dụng có hiệu quả các mặt nước ven biển. Phát triển phải đồng bộ với quản lý, nhất là quản lý để có tính bền vững về sử dụng nguồn lợi và không hủy hoại môi trường. Kết luận Đề tài “Một số giải pháp nhằm nâng cao sức cạnh tranh hàng nông thủy sản xuất khẩu của nước ta “ là một đề tài khó, đòi hỏi người viết phải có một tri thức tổng hợp và nguồn tài liệu tham khảo đầy đủ về vấn đề đã nêu. Do vậy, mặc dù đã có nhiều cố gắng, song bài viết này chắc chắn không tránh khỏi có những chỗ thiếu sót. Tuy nhiên, về cơ bản bài viết đã giải quyết được những vấn đề đã nêu ra ở phần mục lục, đặc biệt là tập trung vào phân tích thực trạng xuất khẩu một số mặt hàng nông thủy sản, nêu ra được thành tựu, khó khăn, qua đó dự báo được tương lai phát triển và đề ra một số biện pháp nhằm nâng cao sức cạnh tranh của các mặt hàng này trên thị trường quốc tế. Tuy đã nêu bật được những thành tựu và khó khăn, đặc biệt là của hai mặt hàng gạo và cà phê, song do tài liệu còn thiếu thốn, kiến thức còn hạn hẹp nên vẫn còn hạn chế. Cùng với nó là dự báo về triển vọng phát triển cũng như các giải pháp đề ra cũng chưa được thuyết phục. Những mặt này rất cần được thầy cô và những người quan tâm đến vấn đề này bổ sung thêm. Bản thân tác giả cũng sẽ cố gắng học hỏi, tìm tòi tài liệu để phát triển đề tài trong những công trình khoa học mới. Tuy nhiên cần khẳng định một lần nữa rằng nước ta là một nước thực sự có tiềm năng về sản xuất hàng nông thủy sản xuất khẩu. Vì vậy, nhiệm vụ chung của toàn đất nước là biến tiềm năng đó thành sức mạnh xuất khẩu để làm giàu cho đất nước.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • doc8831.doc
Tài liệu liên quan