Ảnh hưởng các nhân tố sinh thái đến sự phân bố của chi nấm amauroderma murrill ở khu vực Tây Nguyên

TIỂU BAN SINH THÁI HỌC VÀ MÔI TRƯỜNG 1916 ẢNH HƢỞNG CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI ĐẾN SỰ PHÂN BỐ CỦA CHI NẤM AMAURODERMA MURRILL Ở KHU VỰC TÂY NGUYÊN Trần Thị Kim Thi, Nguyễn Phƣơng Đại Nguyên Trường Đại học Tây Nguyên Các loài nấm trong chi Amauroderma (Linh chi đen) thuộc họ Ganodermataceae thường sống hoại sinh hay ký sinh trên gỗ hay tàn dư thực vật. Do có khả năng phân huỷ các chất hữu cơ nên chúng có ý nghĩa quan trọng trong chu trình tuần hoàn vật chất của tự nhiên. Một số loài nấm thuộc chi này được dùng làm thực phẩm và dược liệu như Amauroderma niger và Amaurodermasubresinosum. Ở nước ta, các loài nấm Linh chi ngoài tự nhiên từ hàng ngàn năm nay vẫn còn là hoang dại và đang ngày càng bị xói mòn nguồn gen quý hiếm trong thời mở cửa và tình trạng phá rừng như hiện nay hiện nay. Bên cạnh đó các miền sinh thái nước ta trải dài từ Bắc xuống Nam và đặc biệt hơn khu vực Tây Nguyên có điều kiện khí hậu khác nhau ở các tiểu vùng khí hậu từ đó tạo nên nhiều vùng sinh thái khác nhau đã tạo nên tính đa dạng sinh học phong phú cho các loài nấm nói chung và chi Amauroderma nói riêng. Trên cơ sở đó nguồn tài nguyên về nấm của nước ta cần phải được phát triển và bảo vệ. Chính vì vậy tìm hiểu vai trò của các nhân tố sinh thái đối với chi nấm này là hết sức cần thiết để dự báo cho sự đa dạng hay suy tàn của nấm lớn nói chung và chi Amauroderma nói riêng. Nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái đến sự xuất hiện của chi nấm Amauroderma (Linh chi đen) là cơ sở để bảo tồn nhân nuôi và bảo tồn nguồn gen quý của chi nấm này. Ở Việt Nam có nhiều tác giả nghiên cứu về nấm. Trịnh Tam Kiệt (2012) đã nêu lên những đặc trưng cơ bản để nhận biết và mô tả một số loài của khu hệ nấm lớn ở Việt Nam trong đó chi nấm Amauroderma và đã ghi nhận 15 loài, trong Danh lục các loài nấm lớn Việt Nam của Trịnh Tam Kiệt (1996) đã liệt kê danh mục thành phần loài của một số loài nấm lớn ở Việt Nam, trong đó có chi Amauroderma 17 loài. Tiếp đến là một số công trình nghiên cứu của tác giả Phan Huy Dục và Ngô Anh (2011), Lê Xuân Thám và cộng sự (2005). Trong cuốn sách ―Nấm Linh chi ở Tây Nguyên‖ của Nguyễn Phương Đại Nguyên (2013) đã trình bày những nghiên cứu về sự đa dạng của họ nấm Ganodermataceae. Nhìn chung, hầu hết các tác giả chỉ tập trung vào nghiên cứu thành phần loài của họ nấm Ganodermataceae trong đó có chi nấm Amauroderma và giá trị dược liệu của chúng. Ở nước ngoài các tác giả Patouillard (1928), Steyaert (1972) đã nghiên cứu rất rộng về giới nấm. Tuy nhiên, chỉ rất ít khóa phân loại cho các bộ trong giới nấm đã được xây dựng. Trong đó, họ Ganodermatceae vẫn chưa xây dựng khoá định loại. Steyaer (1980), Shaffer Robert (1975), Wu Sheng-Hua & Xiaoqing Zhang (2003), Ryvarden (2004), Muthelo Vuledzani Gloria (2009), Bhosle, Ranadive et al, (2010) nghiên cứu về tính đa dạng của họ nấm Ganodermataceae trong đó có chi Amauroderma. Hầu hết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đều tập trung vào nghiên cứu đa dạng thành phần loài của nấm, có rất ít các công trình nghiên cứu về mối tương quan của các nhân tố sinh thái đến sự đang dạng của nấm. Vùng Tây Nguyên nằm ở cực nam của dãy núi Trường Sơn, gồm 5 tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Ngoài ra địa hình của vùng Tây Nguyên bị phân cắt nhiều bởi các dãy núi khác nhau (Ngọc Linh, An Khê, Chư Dju, Chư Yang Sin) và có nhiều khu bảo tồn và Vườn Quốc gia như Chư Yang Sin, Kon Ka Kinh, Yok Đôn, Chư Mom Ray Có độ . HỘI NGHỊ KHOA HỌC TOÀN QUỐC VỀ SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT LẦN THỨ 7 1917 cao trung bình từ 400-2200 m so với mặt biển. Khí hậu ở Tây Nguyên chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5-11 mùa khô từ tháng 12 năm trước đến tháng 4 năm sau. Lượng mưa trung bình hằng năm khá lớn từ 1500-3600 mm nhưng khoảng 95% lượng mưa đổ xuống. Nhiệt độ trung bình hàng năm ở vùng có độ cao 450-800 m dao dộng trong khoảng 21-23oC, ở các vùng có độ cao lớn hơn khí hậu mát mẻ quanh năm như vùng ôn đới. Thảm thực vật ở vùng Tây Nguyên rất phong phú và đa dạng; rừng lá kim, rừng lá rộng và rừng hỗn giao lá kim lá rộng, rừng tre nứa Các điều kiện tự nhiên trên đây tạo nên sự đa dạng về sinh thái và hình thành nên các sinh cảnh khác nhau tạo nên tính đa dạng của nấm lớn nói chung và chi Amauroderma nói riêng. Chính vì vậy mà chúng tôi tiến hành nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái đến sự phân bố của chi nấm Amauroderma trong tự nhiên. I. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Mẫu nấm được thu thập và định danh loài theo phương pháp hình thái giải phẫu so sánh dựa trên tư liệu gốc của Steyaert (1972, 1980), Perreau (1973), Teng (1964), Trịnh Tam kiệt (2012), Lê Bá Dũng (2003). Các nhân tố sinh thái tại địa điểm thu mẫu nấm được xác định bằng máy đo độ ẩm Tiger Direct HMAMT-110 (USA), máy đo cường độ chiếu sáng Tiger Direct LMLX1010B (USA), máy đo độ cao GPS Garmine Trex Vista HCx (USA), máy đo nhiệt độ Extech 445703. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, độ cao và tần số xuất hiện mẫu ngoài tự nhiên. Phần mềm Statgraphic Centurion XV được sử dụng để thiết lập các hàm hồi quy đa biến và phân tích mối quan hệ, tần số xuất hiện (mật độ) các loài nấm thuộc chi Amauroderma với các nhân tố sinh thái. II. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN Vấn đề đặt ra là nghiên cứu mối quan hệ giữa tần số xuất hiện của các loài nấm trong chi Amauroderma với các nhân tố sinh thái, để tìm ra các tổ hợp sinh thái hoặc nhân tố sinh thái quan trọng, phục vụ cho việc xác định vùng phân bố, phát triển, bảo vệ và các kỹ thuật liên quan. Qua các chỉ tiêu theo dõi về nhân tố sinh thái ngoài tự nhiên như như nhiệt độ (to), độ ẩm (m), độ cao (h), và cường độ chiếu sáng (l) và tần số xuất hiện (mật độ) nơi xuất hiện mẫu nấm. Đã thu được 401 cá thể các loài nấm thuộc chi Amauroderma tại 27 điểm ở khu vực Tây Nguyên. Từ các số liệu này, chúng tôi đã tiến hành phân tích mối tương quan giữa các nhân tố môi trường và sự xuất hiện của chi nấm Amauroderma. Với số liệu điều tra 27 điểm tổng hợp dữ liệu trên Excel, sử dụng phần mềm Statgraphic Centurion XV để thiết lập các hàm hồi quy đa biến và phân tích mối quan hệ tần số xuất hiện các loài Nấm trong chi Amauroderma với các nhân tố sinh thái. Với dung lượng 401 mẫu nấm tại 27 điểm, phân tích hồi quy với 05 nhân tố sinh thái quan trọng, các biến chưa thỏa mãn điều kiện về quan hệ với tần số xuất hiện các loài nấm được loại trừ ở mức P > 0,1. Việc dò tìm quan hệ từ hàm đơn giản đến phức tạp, từ biến đơn đến tổ hợp biến và đổi biến số. Kết quả xây dựng được hàm hồi quy đa biến cho các loài nấm như sau (Bảng 1): Bảng 1 Giá trị các tham số của phƣơng trình tƣơng quan Tham số Giá trị Sai số T P-value A -167.788 149.341 -1.12353 0.2719 doam+sqrt(docao) 3.2837 1.25618 2.61403 0.0149 . TIỂU BAN SINH THÁI HỌC VÀ MÔI TRƯỜNG 1918 Với 05 biến nhân tố sinh thái được dò tìm, thì cho thấy rằng có 02 nhân tố ảnh hưởng quan trọng đến tần số xuất hiện và phân bố của các loài nấm và thể qua phương trình sau: Tansoxuathien^2 = -167.788 + 3.2837*doam+sqrt(docao) Với n = 27 và tất cả biến số được kiểm tra bằng tiêu chuẩn t với điều kiện P < 0,1; từ đây đã phát hiện 2 nhân tố là độ ẩm không khí (doam), độ cao so với mặt nước biển (docao) có ảnh hưởng rõ rệt đến số lượng mẫu các loài nấm trong chi Amauroderma. Đồng thời với R2 = 21.4656% với P < 0,1 cho thấy rằng quan hệ giữa số lượng mẫu của các loài nấm trong chi Amauroderma thu được với 2 nhân tố sinh thái trên là rất tương đối thấp và tác động qua lại lẫn nhau như sau: Số lượng mẫu nấm thu được tại các điểm thu mẫu tỷ lệ thuận với độ ẩm và độ cao so với mặt nước biển, điều này có nghĩa là càng lên cao thì độ ẩm không khí tăng lên tần số xuất hiện của các loài nấm càng tăng. Mô hình hồi quy giúp cho việc hiểu biết những yêu cầu sinh thái ban đầu của các loài nấm. Đây là cơ sở để giúp cho việc phát hiện khu vực phân bố của các loài, cũng như là cơ sở cho việc gây trồng và phát triển các loài nấm nói trên. 1. Ảnh hƣởng của độ cao đến sự phân bố của các loài nấm trong chi Amaroderma ở Tây Nguyên Bảng 2 Số lƣợng mẫu nấm thu đƣợc phân theo các đai theo độ cao Hình 1: Tỉ lệ % phân bố của chi nấm Amauroderma theo độ cao 48% 48% 4% 0% 200 - 500 500 - 800 800 - 1100 STT Tên khoa học Từ 200- 500 m Trên 500- 800 m Trên 800- 1100 m > 1100 m Tổn g 1 Amauroderma niger (Lloyd) 27 27 2 Amauroderma subresinosum Murr. 15 14 29 3 Amauroderma rugosum (Blume &T.Nees) Torrend 1920 31 31 4 Amauroderma rude (Berk.) 32 15 47 5 Amauroderma conjunctum (Lloyd.) Torrend 1920 16 17 33 6 Amauroderma. exile (berk) Torr 15 45 60 7 Amauroderma coltricioides T.W. Henkel, Aime & Ryvarden 2003 14 30 44 8 Amauroderma sp1 15 30 45 9 Amauroderma sp2. 13 18 31 10 Amauroderma sp3 14 13 27 11 Amauroderma sp4 14 13 27 Tổng 190 194 17 0 401 Số loài 10 9 1 0 . HỘI NGHỊ KHOA HỌC TOÀN QUỐC VỀ SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT LẦN THỨ 7 1919 Từ kết quả nghiên cứu ở bảng 1 và biểu đồ 1 về ảnh hưởng của độ cao đến sự xuất hiện của các loài nấm thuộc chi Amauroderma ta nhận thấy rằng, trong khoảng độ cao từ 200 - 1400 m so với mặt nước biển thì số lượng xuất hiện của các loài nấm thuộc chi Amauroderma đạt nhiều nhất ở độ cao từ 200 đến 800 m chiếm 96%, sau đó giảm nhanh ở độ cao 800-1100 m xuống 4% và bằng 0% ở độ cao lớn hơn 1100 m. Điều này được lý giải là lên cao trên 800 m so với mực nước biển thì đây là điều kiện không phù hợp cho hệ sợi và quả thể chi nấm Amauroderma phát triển. Từ kết quả trên chỉ ra rằng độ cao từ 200-800 m là độ cao phù hợp cho các loài nấm chi Amauroderma sinh trưởng và phát triển. 2. Ảnh hƣởng của độ ẩm tƣơng đối trong không khí đến sự phân bố của các loài nấm trong chi Amaroderma ở Tây Nguyên Bảng 3 Số lƣợng mẫu nấm thu đƣợc phân theo các cấp độ ẩm Hình 2: Tỷ lệ phầm trăm các loài nấm thuộc chi Amauroderma theo độ ẩm Qua kết quả của bảng 2, biểu đồ 2 về phân bố và tỉ lệ phần trăm của các loài nấm thuộc chi Amauroderma chúng tôi đã nhận định rằng vai trò của độ ẩm tác động rất rõ nét đến sự xuất hiện của các loài nấm thuộc chi Amauroderma, cụ thể ở độ ẩm lớn hơn 90% với 374/401 cá thể 27, 7% 189, 47% 185, 46% < 90 90 - 95 > 95 STT Tên khoa học < 90% 90% - 95% > 95% Tổng 1 Amauroderma niger (Lloyd) 27 27 2 Amauroderma subresinosum Murr. 14 15 29 3 Amauroderma rugosum (Blume &T. Nees) Torrend 1920 16 15 31 4 Amauroderma rude (Berk.) 30 17 47 5 Amauroderma conjunctum (Lloyd.) Torrend 1920 33 33 6 Amauroderma. exile (berk) Torr 45 15 60 7 Amauroderma coltricioides T. W. Henkel, Aime & Ryvarden 2003 44 44 8 Amauroderma sp1 45 45 9 Amauroderma sp2. 13 18 31 10 Amauroderma sp3 27 27 11 Amauroderma sp4 27 27 Tổng 27 189 185 Số loài 1 7 8 . TIỂU BAN SINH THÁI HỌC VÀ MÔI TRƯỜNG 1920 chiếm tỉ lệ 93% số loài nấm xuất hiện, đây cũng là độ ẩm thích hợp nhất cho sự sinh trưởng phát triển của các loài nấm chi Amauroderma trong ngưỡng độ ẩm nghiên cứu từ 75% đến 100%. Điều này có nghĩa là ở khu vực Tây Nguyên độ ẩm không khí cao là độ ẩm thích hợp cho các loài nấm thuộc chi Amauroderma. III. KẾT LUẬN - Trong 05 biến nhân tố sinh thái được dò tìm là nhiệt độ (to), độ ẩm (m), độ cao (h), cường độ chiếu sáng (l) và tần số xuất hiện thì kết quả thấy độ cao tuyệt đối và độ ẩm không khí tương đối là 02 nhân tố ảnh hưởng quan trọng đến tần số xuất hiện và phân bố của các loài nấm thuộc chi Amauroderma và thể qua phương trình sau: Tansoxuathien^2 = -167.788 + 3.2837*doam+sqrt(docao) - Ở khu vực Tây Nguyên, độ cao từ 200-800 m là độ cao thích hợp nhất cho các loài nấm chi Amauroderma sinh trưởng và phát triển. - Ở khu vực Tây Nguyên, độ ẩm không khí tương đối lớn hơn 90% là độ ẩm thích hợp nhất cho sự sinh trưởng phát triển của các loài nấm chi Amauroderma. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Ngô Anh, 2011. Dẫn liệu bước đầu về thành phần nấm lớn ở vùng lõi của Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình, Hội nghị khoa học toàn quốc về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật lần thứ 4, Hà Nội. 2. Bhosle, Ranadive, Bapat, Garad ,Deshpande and Vaidya, 2010. Taxonomy and Diversity of Ganoderma from the Western parts of Maharashtra (India), Mycosphere 1(3), 249-262. 3. Phan Huy Dục, Ngô Anh, 2004. Kết quả điều tra đa dạng nấm lớn (Macromycetes)ở Lộc Hải - Phú Lộc tỉnh Thừa Thiên-Huế, Hội nghị toàn quốc nghiên cứu cơ bản trong khoa học sự sống, Nxb. Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội. 4. Lê Bá Dũng, 2003. Nấm lớn Tây Nguyên, tr. 05-30, 52-55, 127-134. Nxb. Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội 5. Trịnh Tam Kiệt, 1996. Danh lục nấm lớn Việt Nam, tr.28-30. Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội. 6. Trịnh Tam Kiệt, 2012. Nấm lớn ở Việt Nam, tr. 11-89, 128-142. Tập 1,2. Nxb. Khoa học Tự nhiên và Công nghệ. 7. Muthelo Vuledzani Gloria, 2009. Mulecular Characterrisation of Ganoderma species. Pretoria, South Africa. 8. Nguyễn Phƣơng Đại Nguyên, 2013. Nấm linh chi ở Tây Nguyên, Nxb. Giáo dục. 9. Patouillard. N, 1928. Contribution à l'étude des Champignons de Madagascar, pp. 6-8, 18- 19, Tananarive, Imprimerie Moderne de l'Emyrne G. PITOT & Cie. 10. Perreau, J., 1973. Contribution à l‘étude des ornaments sporaux chez les Ganodermes. Rev Mycol (Paris) 37:241-252. 11. Ryvarden.L, 2004. Neotropical Polypores, Part 1, Introduction, Hymenochaetaceae and Ganodermataceae. Synopsis Fungorum 19. Fungiflora, Oslo. 12. Shaffer Robert L., 1975. Mycologia, Vol. 67, No. 1 (Jan. - Feb., 1975), pp. 1-18, Mycological Society of America. . HỘI NGHỊ KHOA HỌC TOÀN QUỐC VỀ SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT LẦN THỨ 7 1921 13. Steyaert. R. L., 1972. Species of Ganoderma and related genera mainly of the Bogor and Leiden Herbaria. Persoonia 7:55-118. 14. Steyaert, R. L., 1980. Study of some Ganoderma species. Bull J Bot Nat Belgique 50:135- 186. 15. Lê Xuân Thám, 2005. Nấm linh chi - cây thuốc quý. Nxb. Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội. 16. Teng S. C., 1986. Fungi of China, Mycotaxon, LTD. Ithaca, New York 17. Wu Sheng-Hua and Zhang Xiaoqing, 2003. The Finding of Three Ganodermataceae Species in Taiwan, Coll. and Res, 16: 61-66. INFLUENCE OF ECOLOGICAL FACTORS ON THE DISTRIBUTION OF GENUS AMAURODERMA MURRILL IN CENTRAL HIGHLAND Tran Thi Kim Thi, Nguyen Phuong Dai Nguyen SUMMARY The lingzhi has been in the wild for thousand years but its precious gene pool has been eroded day by day in the innovation period and current deforestation situation. Therefore, studying the roles of ecological factors on Amauroderma genus (black lingzhi) is necessary for predicting the diversity or declining of mushroom species inthe region. The understanding of the ecological factors on the appearance of Amauroderma genus is the foundation for conservation and propagation of this genus. This research studies five ecological factors including temperature(to), humidity(m), elevation(h), light intensity(l) and occurrence frequency (density). The results showed that there were two ecological factors important to the occurrence frequency and distribution of Amauroderma expressed through following equation: density^2 = -167.788 + 3.2837*m+sqrt(h) Our research found that the elevation range of 200-800 m and the humidity higher than 90% are the most suitable for the growth and development of Amauroderma. .