Đánh giá chỉ tiêu sinh trưởng, lượng tiêu tốn thức ăn bổ sung và năng suất một số giống cá nuôi trong mô hình sinh thái tổng hợp lúa - cá - vịt tỉnh Thanh Hóa

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 25. 2015 61 ĐÁNH GIÁ CHỈ TIÊU SINH TRƢỞNG, LƢỢNG TIÊU TỐN THỨC ĂN BỔ SUNG VÀ NĂNG SUẤT MỘT SỐ GIỐNG CÁ NUÔI TRONG MÔ HÌNH SINH THÁI TỔNG HỢP LÖA - CÁ - VỊT TỈNH THANH HÓA Mai Danh Luân 1, Trần Văn Tiến2, Lê Thị Ánh Tuyết3. TÓM TẮT Mô hình canh tác sinh thái tổng hợp lúa - cá - vịt áp dụng trên hai xã Quảng Định, huyện Quảng Xương và Hà Yên, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa năm 2013 và 2014, với diện tích mỗi xã là 1,5ha. Mật độ vịt siêu thịt là 400 con/ha. Mật độ cá các loại là 8.000 con cá giống tiêu chuẩn/ha. Kết quả cho thấy, sau hai năm thực hiện mô hình đã đem lại hiệu quả kinh tế cao. Cá nuôi có tốc độ sinh trưởng tương đối từ 25,10 đến 31,61 lần khối lượng cơ thể. Lượng tiêu tốn thức ăn bổ sung từ 0,30 đến 0,31 kg/1kg cá thương phẩm. Khối lượng trung bình của cá 0,90 - 1,77kg/con. Năng suất đạt từ 15,32 đến 16,29 tạ/ha, trung bình là 15,81 tạ/ha. Với kết quả đó mô hình có tính khả thi cao, cá sinh trưởng tốt, đạt năng suất, lượng tiêu tốn thức ăn bổ sung thấp, cần được nhân rộng, ứng dụng ở những nơi có điều kiện tương tự mô hình. Từ khóa: Mô hình sinh thái tổng hợp, lúa - cá - vịt, sinh trưởng, năng suất, Quảng Xương, Hà Trung, Thanh Hóa. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ Sản xuất nông nghiệp của Việt Nam nói chung và tỉnh Thanh Hóa nói chung chủ yếu là trồng lúa nƣớc. Về cơ bản tập quán canh tác hiện nay vẫn đơn canh cây lúa là chính. Hình thức canh tác này có nhiều nhƣợc điểm nhƣ môi trƣờng dễ suy thoái , dịch bệnh nhiều, phải sử dụng nhiều hóa chất bảo vệ thực vật (BVTV). Sản phẩm nông nghiệp không "sạch" thiếu an toàn, đặc biệt là năng suất và hiệu quả thấp. Để khắc phục những nhƣợc điểm của hình thức độc canh trong nông nghiệp, nhiều địa phƣơng trong cả nƣớc đã áp dụng kỹ thuật sản xuất theo hƣớng kết hợp trồng lúa với các đối tƣợng cây, con khác. Trong đó mô hình sinh thái tổng hợp (STTH) lúa - cá - vịt đƣợc áp dụng rộng rãi và thành công nhất. Ở mô hình STTH các đối tƣợng lúa, cá, vịt đƣợc kết hợp canh tác cùng thời gian trên cùng một diện tích tạo nên một hệ sinh 1 TS. Giảng viên khoa NLNN nghiệp, trường Đại học Hồng Đức 2 KS. Giảng viên khoa NLNN nghiệp, trường Đại học Hồng Đức 3 ThS. Giảng viên khoa NLNN nghiệp, trường Đại học Hồng Đức TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 25. 2015 62 thái sinh động. Trong đó các đối tƣợng canh tác lúa, cá, vịt tác động lẫn nhau cùng phát triển, phát huy tốt những mối quan hệ có lợi, hạn chế đến mức thấp nhất những tác hại lẫn nhau. Cá là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái đồng ruộng và chiếm tỉ trọng rất lớn về doanh số cũng nhƣ lợi nhuận thu đƣợc của mô hình. Với lý do nhƣ vậy việc nghiên cứu, đánh giá mức độ sinh trƣởng, lƣợng tiêu tốn thức ăn và năng suất các giống cá nuôi trong mô hình STTH lúa - cá - vịt là hết sức cần thiết, để trên cơ sở đó lựa chọn đối tƣợng cá nuôi thích hợp nhất cho mô hình. 2. ĐỐI TƢỢNG, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1. Đối tƣợng, địa điểm nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu: Các loài cá nuôi: mè trắng, trôi, trắm cỏ, chép trong mô hình sinh thái tổng hợp lúa - cá - vịt. Địa điểm nghiên cứu: xã Quảng Định - Quảng Xƣơng và xã Hà Yên - Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Quy mô mỗi xã 1,5ha. Thời gian 24 tháng, từ 9/2012 đến 9/2014. 2.2. Nội dung nghiên cứu Đánh giá tốc độ sinh trƣởng, lƣợng tiêu tốn thức ăn và năng suất một số giống cá nuôi trong mô hình STTH lúa - cá - vịt tại 02 xã Quảng Định - Quảng Xƣơng và Hà Yên - Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. 2.3. Phƣơng pháp nghiên cứu Thực nghiệm sản xuất theo quy trình và công thức sau : trồng lúa kết hợp nuôi cá, vịt (400 con vịt và 8.000 con cá giống tiêu chuẩn các loại/ha, gồm cá mè, trôi, chép, trắm cỏ), giảm 1/3 lƣợng phân vô cơ, giảm 1/4 lƣợng phân hữu cơ và công chăm sóc, chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và kháng sinh khi thật cần thiết (Khi sử dụng cách ly vịt, rút cạn nước ruộng để cá xuống mương theo yêu cầu với thời gian từng loại thuốc), diện tích mỗi điểm 1,5ha có bờ bao, mƣơng nội ruộng chiếm 10,3% tổng diện tích. Sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu thông thƣờng đối với gia cầm và cá. Xử lý số liệu theo phƣơng pháp thống kê sinh học. 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1. Đánh giá các chỉ tiêu sinh trƣởng của cá trong mô hình sinh thái tổng hợp lúa - cá - vịt năm 2013 và 2014 tại Thanh Hóa Kết quả nghiên cứu một số chỉ tiêu sinh trƣởng của cá chép, cá mè, cá trôi, trắm cỏ nuôi trong mô hình STTH lúa - cá - vịt năm 2013 và 2014 tại Hà Yên - Hà Trung và Quảng Định - Quảng Xƣơng, Thanh Hóa đƣợc thể hiện ở (bảng 1). TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 25. 2015 63 Từ kết quả nuôi cá tại các mô hình thực nghiệm kết hợp với nuôi vịt trong ruộng lúa cho thấy: hệ sinh thái nông nghiệp lúa - cá - vịt là hoàn toàn có thể cung cấp thức ăn hữu cơ đáp ứng cơ bản nhu cầu dinh dƣỡng của cá nuôi ở mật độ 3 con/m2 với giống cá cấp 1 (hoặc 0,8 - 1,5 con/m2 với giống cá đạt tiêu chuẩn) đã bố trí trong mô hình. Các loại cá nuôi trong mô hình có tốc độ sinh trƣởng cao nhất vào tháng nuôi thứ 1 đến tháng nuôi thứ 3, sau đó giảm dần và tăng cao ở các tháng mùa thu (tháng 8 đến tháng 9) rồi giảm nhanh. Cho tới lúc thu hoạch, cá mè và cá trắm cỏ, cá chép vẫn còn tốc độ sinh trƣởng tƣơng đối cao hơn so với cá trôi trong mô hình. Kết quả này là phù hợp với đặc điểm sinh học của các loài cá nuôi tại Hà Yên - Hà Trung và Quảng Định - Quảng Xƣơng. Bảng 1. Tốc độ sinh trƣởng tuyệt đối (A,g/tháng) và tƣơng đối (R%) của cá nuôi trong mô hình sinh thái tổng hợp lúa - cá - vịt năm 2013 và 2014 tại Thanh Hóa Tháng nuôi Cá Chép Cá Mè Cá Trôi Trắm cỏ A R% A R% A R% A R% Bắt đầu 1 98,3 121,07 88,4 93,29 201,4 81,56 201,4 118,68 1 - 2 121,3 154,81 135,9 137,95 126,2 119,90 126,2 140,72 2 - 3 103,5 166,67 149,8 157,57 120,2 1140,30 120,2 152,88 3 - 4 113,8 174,26 128,8 166,64 215,9 151,5 215,9 165,57 4 - 5 99,6 178,63 180,8 174,32 91,2 157,94 91,2 169,09 5 - 6 143,9 182,78 210,6 179,76 175,9 164,19 175,9 174,17 6 - 7 155,6 185,72 201,8 183,17 509,6 167,5 509,6 182,51 7 - 8 71,1 186,79 60,5 183,99 73,45 169,78 73,5 183,28 8 - kết thúc 43,3 187,36 53,45 184,64 178,9 171,36 178,9 184,92 Số lần tăng P cơ thể 30,67 25,06 12,97 25,53 TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 25. 2015 64 3.2. Đánh giá các chỉ tiêu về tiêu tốn thức ăn, sự tăng trƣởng khối lƣợng và năng suất cá trong mô hình STTH lúa - cá - vịt năm 2013 và 2014 tại Thanh Hóa 3.2.1. Năng suất cá và tiêu tốn thức ăn Kết quả nghiên cứu một số chỉ tiêu năng suất cá nuôi trong mô hình lúa - cá - vịt trong thực nghiệm đƣợc chỉ ra tại bảng 2. Với 1 chu kỳ nuôi 2 vụ lúa, 2 vụ vịt, 1 vụ cá, sản lƣợng cá thu đƣợc tổng số trong mỗi mô hình thí nghiệm dao động trong khoảng 450 đến gần 2 tấn, trung bình đạt 1580 kg/ha ruộng nuôi. Thức ăn: Cần cung cấp thức ăn bổ sung cho cá (ngoài các loại có sẵn trong ruộng lúa nƣớc, kể cả phân vịt) dao động trong khoảng 0,3 - 0,4 kg thức ăn/1kg tăng trọng cá. Lƣợng thức ăn cần cung cấp cho cá nuôi trong mô hình lúa - cá - vịt thấp nhƣ vậy là nhờ có nguồn thức ăn sẵn có trong môi trƣờng ở đây nhƣ động vật thủy sinh trong ruộng, song cơ bản là nhờ có nguồn phân vịt thải xuống ruộng mỗi ngày, thức ăn rơi vãi của vịt, ngoài ra còn có lá lúa chết, rong, tảo trong ruộng. Các loại cá nuôi kết hợp trong mô hình chủ yếu là theo hình thức tận dụng thức ăn. Chính vì vậy, bố trí các loại cá có đặc tính ăn ở 3 lớp: Đáy, giữa và mặt. Thức ăn nuôi cá chủ yếu là thức ăn dƣ thừa, rơi vãi của vịt, phân vịt, động thực vật thuỷ sinh... và chỉ bổ sung một phần thức ăn nhất định so với quy trình thâm canh cá khi gặp trời quá nóng, cá dồn xuống mƣơng hoặc khi xử lý kỹ thuật đối với lúa. Phân vịt có thể nói là nguồn thức ăn tốt cho cá, tốt hơn cả phân lợn và phân trâu, bò. Ở đây trong vòng 5 - 6 tuần nuôi trong ruộng lúa, mỗi cá thể vịt thải ra lƣợng phân là 3,0kg. Nhƣ vậy, với mật độ 1con/25m2 thì mỗi tuần có khoảng 10 - 15kg phân vịt/100m2, là hoàn toàn phù hợp nhu cầu của cá. Các loài cá thả ở đây là cá Chép, cá Trôi, cá Trắm cỏ có thể trực tiếp ăn phân hữu cơ nhƣ phân vịt. Bảng 2. Năng suất và tiêu tốn thức ăn bổ sung tính trung bình cho 1 ha cá nuôi trong mô hình STTH lúa - cá - vịt năm 2013 và 2014 tại Thanh Hóa STT Chỉ tiêu ĐVT Hà Yên, Hà Trung Quảng Định, Quảng Xƣơng 1 Sản lƣợng các loài cá khi thu hoạch Tấn 1,560 1,657 Cá Chép Kg 433 410 Cá Mè Kg 282 419 Cá Trôi Kg 330 350 Cá Trắm Cỏ Kg 515 478 TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 25. 2015 65 2 Tổng thức ăn bổ sung cho cá Kg 475 525 3 Tổng chi tiền thức ăn bổ sung cho cá 1000 đồng 4,750 5,250 4 Tiêu tốn thức ăn bổ sung/1kg khối lƣợng cá thu hoạch Kg 0,304 0,317 5 Chi phí thức ăn bổ sung/1kg khối lƣợng cá thu hoạch Đồng 3.045 3.168 6 Năng suất cá trung bình của 1ha ruộng trong mô hình ở mỗi điểm Kg 1,560 1,657 3.2.2. Sự tăng trưởng khối lượng trung bình của cá qua các tháng nuôi Bảng 3. Khối lƣợng trung bình cơ thể của cá nuôi trong mô hình lúa - cá - vịt năm 2013 và 2014 tại Thanh Hóa ĐVT: Gam/con Mô hình Loại Thời gian nuôi Bắt đầu thả Tháng thứ 1 Tháng thứ 2 Tháng thứ 3 Tháng thứ 4 Tháng thứ 5 Tháng thứ 6 Tháng thứ 7 Tháng thứ 8 Kết thúc Hà Yên, Hà Trung Chép 30,1 124,4 240,5 320,8 425,3 540,3 685,5 815,4 905,8 951,6 Mè 49,3 128,2 259,6 406,5 536,8 708,1 914,9 1109,5 1180,7 1237,4 Trôi 70,8 159,8 271,3 396,2 503,5 592,7 710,7 792,9 866,2 910,0 Trắm cỏ 67,3 266,1 396,7 512,2 725,5 819,4 993,6 1504 1625,5 1757,6 Quảng Định, Quảng Xƣơng Chép 30,1 133,5 260,7 388,5 509,1 594,3 735,5 916,4 968 1009,2 Mè 49,3 146,6 287,9 439,5 566,8 758,3 970,9 1180 1230,7 1281,2 Trôi 70,8 177,5 298,1 416,4 531,7 622,9 740,1 821,0 886,7 942,5 Trắm cỏ 67,3 271 395,5 518,4 736,9 825,5 1002,8 1512 1537 1763,5 Tốc độ tăng trƣởng của các loài cá trong cùng một mô hình là khác nhau . Cùng loài cá nhƣng tốc độ trung bình ở hai điểm l à rất khác nhau. Nhìn chung ở Quảng Định - Quảng Xƣơng cao hơn so với Hà Yên - Hà Trung. Các tháng thứ 2, 3 và tháng thứ 6, 7 cá có tốc độ tăng trƣởng tốt hơn các tháng khác trong năm . Vì trong các tháng này tƣơng ứng với thời g ian cuối mùa Xuân đầu TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 25. 2015 66 mùa Hè và cuối Hè đầu mùa Thu . Đây là thời điểm cá tăng trƣởng tốt nhất . Thời điểm này sau gặt nên nguồn thức ăn trong mô hình cũng nhiều hơn . 3.2.3. Năng suất các loại cá trong mô hình lúa - cá - vịt Bảng 4. Thành phần loài, khối lƣợng trung bình và năng suất các loại cá trong mô hình lúa - cá - vịt năm 2013 và 2014 tại Thanh Hóa Địa điểm Loại cá Số lƣợng cá giống thả Khối lƣợng trung bình 1 con khi xuất bán (làm tròn) (kg) Năng suất (tấn/ha) Giá bán (đ/kg) Thành tiền (1000đ) Hà Yên, Hà Trung Chép 2130 0,95 0,433 40000 17320,0 Mè 1870 1,24 0,282 15000 4230,0 Trôi 2130 0,91 0,330 20000 6600,0 Trắm cỏ 1870 1,75 0,515 40000 20600,0 Cộng 8000 1,56 48750,0 Quảng Định, Quảng xƣơng Chép 2230 1,01 0,410 50000 20500,0 Mè 2000 1,28 0,419 20000 8380,0 Trôi 2230 0,94 0,350 30000 10500,0 Trắm cỏ 2040 1,76 0,478 60000 28680,0 Cộng 8500 1,657 67960,0 Số liệu trên bảng bảng 3 và 4 cho thấy: Tỷ lệ sống của cá nuôi trong mô hình tƣơng đối thấp , tỉ lệ này cũng khác nhau giƣ̃a các đối tƣợng nuôi và giƣ̃a hai điểm cũng khác nhau . Nguyên nhân là do khối lƣợng cá giống thả là quá nhỏ nên tỷ lệ hao hụt lớn. Tổng khối lƣơng cá thu đƣợc và khối lƣợng trung bình của cá cũng khác nhau ở mỗi loại và ở các điểm . Nhìn chung kích thƣớc của cá đảm bảo tiêu chuẩn thƣơng phẩm cao. Về năng suất đạt trên 1,5 tấn/ha nuôi trong điều kiện của mô hình . Tuy nhiên , năng suất ở Quảng Định - Quảng Xƣơng cao hơn so với Hà Yên - Hà Trung. Giá bán cá thƣơng phẩm cũng rất khác nhau giữa các loài. Đặc biệt là giữa 2 điểm có sự chênh lệch , nguyên nhân là do khu vƣ̣c Quảng Định - Quảng Xƣơng gần thành TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 25. 2015 67 phố nên có giá cao hơn so với Hà Yên - Hà Trung. Năng suất cá tại Hà Yên - Hà Trung đạt đƣợc 1.532kg/ha (1,532 tấn/ha) thu 47,855 triệu đồng và tại Quảng Định - Quảng Xƣơng đạt 1.629kg/ha (1,629 tấn/ha) thu 66,444 triệu đồng. 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 4.1. Kết luận Sinh trƣởng của các loài cá nuôi trong môi trƣờng STTH lúa - cá - vịt tại 02 điểm Hà Yên - Hà Trung và Quảng Định - Quảng Xƣơng, Thanh Hóa năm 2013 và 2014 đạt giá trị cao nhất vào mùa xuân (tháng 2 đến tháng 4) và mùa thu (tháng 8 đến tháng 9). Cá trắm cỏ và cá chép vẫn sinh trƣởng khá tốt sau tháng 9 và có tốc độ cao hơn cá mè và cá trôi. Lƣợng tiêu tốn thức ăn bổ sung cho cá nuôi trong môi trƣờng STTH) lúa - cá - vịt tại 02 điểm Hà Yên - Hà Trung và Quảng Định - Quảng Xƣơng, Thanh Hóa năm 2013 và 2014 là từ 0,301 đến 0,31kg/kg cá thƣơng phẩm. Sản lƣợng và khối lƣợng trung bình của các giống cá nuôi trong mô hình STTH lúa - cá - vịt tại 02 điểm Hà Yên - Hà Trung và Quảng Định - Quảng Xƣơng, Thanh Hóa năm 2013 và 2014 là khác nhau trong cùng một điểm và các điểm khác nhau. Năng suất chung giữa các điểm đánh giá là khác nhau đạt từ 1.560 đến 1.657 kg/ha/năm. 4.2. Kiến nghị Cần đƣợc quảng bá rộng rãi và ƣ́ng dụng nuôi cá trong mô hình sinh thái tổng hợp lúa - cá - vịt cho những vùng có điều kiện tƣơng tƣ̣ với Hà Trung và Quảng Xƣơng tỉnh Thanh Hóa. Tổ chức nghiên cứu thêm khả năng sinh trƣởng, phát triển và năng suất các giống cá khác trong mô hình STTH lúa - cá - vịt để có nhiều lựa chọn đối tƣơng nuôi cho mô hình. TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] Viện nghiên cƣ́u TW I , Tuyển tập các công trình nghiên cứu (1995), Nxb. Nông nghiệp. [2] Trần Văn Vỹ, Thức ăn nuôi vịt xuất khẩu (1995), Nxb. Nông nghiệp. [3] Lê Xuân Đồng, Kỹ thuật nuôi vịt xuất khẩu (1994), Nxb. Nông nghiệp. [4] Lê Xuân Đồng , Nguyễn Thƣợng Trƣ̀, Kỹ thuật nuôi vịt con (1988), Nxb. Nông nghiệp. [5] Tổ chƣ́c lƣơng thƣ̣c và nông nghiệp , Nuôi vịt bộ sách hướng dẫn gia đình , (1990), Liên Hiệp Quốc.