Hoàn thiện quy trình kỹ thuật trồng và xây dựng mô hình trồng cà gai leo (solanum hainanense hance) theo hướng gacp tại Thanh Hóa

TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 108 HOÀN THIỆN QUY TRÌNH KỸ THUẬT TRỒNG VÀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH TRỒNG CÀ GAI LEO (SOLANUM HAINANENSE HANCE.) THEO HƢỚNG GACP TẠI THANH HÓA Lê Hùng Tiến1, Hoàng Thị Sáu2, Phạm Thị Lý3, Nguyễn Văn Kiên4, Vƣơng Đ nh Tuấn5, Lê Thị Lan Oanh6 TÓM TẮT Cây cà gai leo có tác dụng kháng viêm, giải độc gan. Mục tiêu của nghiên cứu này là “ oàn thiện quy trình kỹ thuật tr ng và xây dựng mô hình tr ng cà gai leo theo h ớng GACP tại Thanh óa” nhằm nâng cao năng suất, chất l ợng d ợc liệu cà gai leo. Kết quả nghiên cứu đã xác định đ ợc tr ng cà gai leo tại huyện Yên Định ở khoảng cách 40×50 cm, l ợng phân bón 20 tấn phân chu ng + 200 kgN + 150 kgP2O5 + 125 kg K2O/ha/năm cho năng suất d ợc liệu đạt 5,36 - 5,65 tấn/ha; tr ng cà gai leo tại huyện Ngọc Lặc ở khoảng cách 30×50 cm, l ợng phân bón 20 tấn phân chu ng +200 kgN + 150 kgP2O5 + 125 kg K2O/ha/năm cho năng suất d ợc liệu đạt 4,87 - 5,16 tấn/ha. Mô hình tr ng cà gai leo huyện Ngọc Lặc cho năng suất hoạt chất cao đạt 10,25 kg/ha. Từ khóa: Cà gai leo (Solanum hainanense Hance), GACP, năng suất, chất l ợng, huyện Yên Định. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay nhu cầu sử dụng dƣợc liệu cà gai leo làm thuốc là rất lớn. Do nhu cầu dƣợc liệu lớn nên ngƣời dân trồng ồ ạt, không có quy hoạch, giống không rõ nguồn gốc, không theo quy trình trồng, việc thu hái hông đƣợc kiểm soát nên chất lƣợng dƣợc liệu rất thấp hông đạt tiêu chuẩn. Trung tâm nghiên cứu dƣợc liệu Bắc Trung Bộ đã nghiên cứu, xây dựng và đƣợc Viện Dƣợc Liệu ban hành quy trình trồng cà gai leo. Huyện Ngọc Lặc và Yên Định là 2 huyện có đặc điểm khí hậu, đất đai, nguồn nhân lực phù hợp để phát triển trồng cây cà gai leo. Mục tiêu phát triển vùng nguyên liệu cà gai leo đạt năng suất, chất lƣợng cao, ổn định tại 2 huyện Ngọc Lặc và Yên Định theo hƣớng GACP thì cần thiết phải có các nghiên cứu “Hoàn thiện quy trình kỹ thuật trồng và xây dựng mô hình trồng cà gai leo theo hƣớng GACP tại Thanh Hóa”. T đó phát triển xây dựng vùng trồng chuyên canh, triển hai ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, đầu tƣ thâm canh và sản xuất theo quy trình nông nghiệp sạch, phát triển bền vững, để đáp ứng nhu cầu dƣợc liệu trong nƣớc và tăng hả năng cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa. 2. VẬT LIỆU NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1. Vật liệu nghiên cứu Giống cà gai leo có nguồn gốc tại Trung tâm nghiên cứu dƣợc liệu Bắc Trung Bộ. Phân bón: phân chuồng hoai mục, đạm urê (46% N), super lân (16,0% P2O5), kaliclorua (60% K2O). 1,2,3,4,5Trung tâm Nghiên cứu d ợc liệu Bắc Trung bộ, Viện D ợc liệu 6 Tr ng Cao đẳng Y tế Thanh Hóa TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 109 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu Thời gian nghiên cứu: T tháng 11/2018 đến tháng 07/2019 Địa điểm triển khai: tại xã Ngọc Sơn, huyện Ngọc Lặc và xã Yên Ninh, huyện Yên Định. 2.3. Nội dung thực hiện 2.3.1. oàn thiện qu trình tr ng cà gai leo Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh hƣởng của khoảng cách trồng đến năng suất dƣợc liệu cà gai leo. Thí nghiệm 2: Nghiên cứu ảnh hƣởng của phân đạm đến năng suất dƣợc liệu cà gai leo. 2.3.2. Xâ dựng mô hình tr ng cà gai leo tại 2 hu ện Yên Định và Ngọc Lặc Diện tích mô hình trồng cà gai leo là 2ha (1ha/huyện). 2.4. Phƣơng pháp nghiên cứu, kỹ thuật sử dụng thực hiện mô hình 2.4.1. Phân tích chất l ợng đất và n ớc t ới khu vực nghiên cứu Phân tích các chỉ tiêu chất lƣợng đất khu vực nghiên cứu: theo TCVN 7376:2004 Phân tích hàm lƣợng các nguyên tố kim loại nặng AS, Zn, Pb, Cu, Cd ; dƣ lƣợng thuốc bảo vệ thực vật Dalapon, Diazinon, Dimethoate, Methamidophos, Lindane, DDT, 2,4-D, Fenobucarb: theo QCVN 03:2008/BTNMT. Phân tích các chỉ tiêu chất lƣợng nƣớc tƣới pH, DO, Cl, B, As, Hg, Zn, Cu, Cd, Pb, Cr, E.coli theo QCVN39:2011/BTNMT. 2.4.2. Ph ơng pháp bố trí thí nghiệm đ ng ruộng Phƣơng pháp bố trí thí nghiệm: Theo khối ngẫu nhiên đầy đủ (RCBD), ba lần nhắc lại. Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh hƣởng của khoảng cách trồng đến năng suất dƣợc liệu cà gai leo. CT1: khoảng cách trồng 30 x 50 cm, mật độ 66.666 cây/ha CT2: khoảng cách trồng 40 x 50 cm, mật độ 50.000 cây/ha CT3: khoảng cách trồng 50 x 50 cm, mật độ 40.000 cây/ha Các yếu tố phi thí nghiệm: Cùng thời vụ trồng 2/11/2018, lƣợng phân bón 20 tấn phân chuồng hoai mục + 200 kgN + 150 kgP2O5 + 125 kgK2O/ha/năm, cùng chế độ chăm sóc làm cỏ, tƣới nƣớc, phòng tr sâu bệnh hại. Diện tích mỗi ô thí nghiệm là 10 m2. Tổng diện tích thí nghiệm là: 180 m2. Thí nghiệm 2: Nghiên cứu ảnh hƣởng của phân đạm đến năng suất dƣợc liệu cà gai leo. PB1: 20 tấn PC + 0 kgN + 150 kgP2O5 + 125 kgK2O. PB2: 20 tấn PC + 100 kgN + 150 kgP2O5+ 125 kgK2O. PB3: 20 tấn PC + 150 kgN + + 150 kgP2O5 + 125 kgK2O. PB4: 20 tấn PC + 200 kgN + 150 kgP2O5 + 125 kgK2O. PB5: 20 tấn PC + 250 kgN + 150 kgP2O5 + 125 kgK2O. TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 110 Các yếu tố phi thí nghiệm: Cùng thời vụ trồng 2/11/2018, cùng khoảng cách trồng 40x50 cm, cùng chế độ chăm sóc làm cỏ, tƣới nƣớc, phòng tr sâu bệnh hại. Diện tích mỗi ô thí nghiệm là 20 m2. Tổng diện tích thí nghiệm là: 300 m2. Xây dựng mô hình trồng cà gai leo tại 2 huyện Yên Định và Ngọc Lặc. Khoanh vùng thành 5 điểm theo dõi các chỉ tiêu sinh trƣởng, phát triển, đánh giá năng suất chất lƣợng dƣợc liệu. Diện tích điểm theo dõi: 50 m2. 2.4.3. Các biện pháp kỹ thuật canh tác áp dụng trong thí nghiệm và mô hình tr ng Áp dụng quy trình trồng cà gai leo của Trung tâm nghiên cứu dƣợc liệu Bắc Trung Bộ - Viện Dƣợc Liệu và các tiêu chí chung theo tiêu chuẩn “Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc” của Tổ chức Y tế thế giới. 2.4.4. Chỉ tiêu theo dõi Chiều cao cây (cm): Đo cách gốc 3 cm đến đỉnh sinh trƣởng của cây; Số cành cấp 1 (cành): Đếm cành cấp 1 đƣợc hình thành t thân chính; Đƣờng kính gốc cm : Đo cách mặt đất 3 cm; Năng suất thực thu (tấn/ha): Khối lƣợng dƣợc liệu hô thu đƣợc/1 ha; Đánh giá chất lƣợng dƣợc liệu: Định lƣợng hàm lƣợng Gycoalkanoid toàn phần. 2.4.5. Ph ơng pháp theo dõi Theo dõi các chỉ tiêu sinh trƣởng của cây theo điểm, mỗi điểm theo dõi 10 cây; Đánh giá chất lƣợng dƣợc liệu: theo Dƣợc điển Việt Nam V; Xử lý theo chƣơng trình IRRISTAT 5.0. 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1. Lựa chọn vùng trồng Yêu cầu về đất: Bảng 1. Kết quả phân tích chất lƣợng đất trồng tầng canh tác 0 - 20 cm TT Chỉ tiêu phân tích TCVN giá trị TB Ngọc Lặc Yên Định Đất đỏ Đất phù sa Xám bạc màu DNL1 DNL2 DYD1 DYD2 1 MO (%) 2,27 1,85 1,08 1,97 1,87 0,49 0,43 2 Nitơ tổng số % 0,177 0,141 0,072 0,123 0,104 0,044 0,037 3 Kali tổng số dự trữ % 0,15 1,05 0,15 0,146 0,137 0,952 0,997 4 Kali dễ tiêu (mg/100g) 18,97 18,28 11,58 11,95 5 Phốt pho tổng số % 0,15 1,05 0,15 0,207 0,209 0,068 0,079 6 Phốt pho dễ tiêu (mg/100g) 54,36 53,71 13,32 13,96 7 pH (KCL) 6,71 6,65 6,49 6,32 TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 111 T kết quả phân tích hàm lƣợng chất dinh dƣỡng trong đất cho thấy: Độ pH đất t 6,32 - 6,71, hàm lƣợng nitơ tổng số; phốt pho tổng số và phốt pho dễ tiêu; hàm lƣợng kali tổng số và kali dễ tiêu so với TCVN 7376:2004, phù hợp cho cây cà gai leo sinh trƣởng và phát triển. Bảng 2. Kết quả phân tích hàm lƣợng kim loại nặng trong đất STT Chỉ tiêu phân tích Giới hạn tối đa theo QCVN 03-MT:2015/BTNMT) Ngọc Lặc Yên Định DNL1 DNL2 DYD1 DYD2 1 Asen (As) 15(ppm) 8,40 8,39 11,64 11,03 2 Kẽm Zn 200(ppm) 76,35 76,01 41,82 40,12 3 Chì (Pb) 70(ppm) 58,35 57,26 44,55 47,02 4 Đồng Cu 100(ppm) 50,35 49,92 24,25 23,14 5 Cadimi (Cd) 1,5(ppm) 0,258 0,212 0,264 0,213 Kết quả phân tích cho thấy: Đất không bị ô nhiễm kim loại nặng, không có các vi sinh vật gây hại. Bảng 3. Kết quả phân tích dƣ lƣợng thuốc bảo vệ thực vật trong đất TT Chỉ tiêu phân tích Mẫu Ngọc Lặc Mẫu Yên Định DNL1 DNL2 DYD1 DYD 1 Dalapon (µg/kg) KPH KPH KPH KPH 2 Diazinon (µg/kg) KPH KPH KPH KPH 3 Dimethoate (µg/kg) KPH KPH KPH KPH 4 Methamidophos (µg/kg) KPH KPH KPH KPH 5 Lindane (µg/kg) KPH KPH KPH KPH 6 DDT (µg/kg) KPH KPH KPH KPH 7 2,4-D (µg/kg) KPH KPH KPH KPH 8 Fenobucarb (µg/kg) KPH KPH KPH KPH Ghi chú: KPH: không phát hiện Kết quả phân tích cho thấy các mẫu đất đều không phát hiện tồn dƣ thuốc bảo vệ thực vật. Yêu cầu về n ớc t ới: Khu vực trồng phải có nguồn nƣớc sạch, hông bị ô nhiễm im loại nặng và vi sinh vật gây hại, đạt tiêu chuẩn nƣớc tƣới tiêu trong nông nghiệp (QCVN 39/2011/BTNMT). Bảng 4. Kết quả phân tích chất lƣợng nƣớc tƣới Đơn vị tính: mg/l; E.Coli đơn vị tính số vi khuẩn/100ml TT Chỉ tiêu Giá trị giới hạn Yên Định Ngọc Lặc M1 M2 M3 NNL1 NNL2 NNL3 1 pH 5,5 - 9 7,21 6,58 7,05 7,29 7,73 6,94 2 DO ≥ 2 5,61 6,36 5,79 5,54 5,04 5,87 3 Cl 350 12,56 11,87 12,09 14,12 13,53 15,02 4 B 3 0,136 0,145 0,194 0,215 0,276 0,211 5 As 0,05 0,00128 0,00178 0,00191 0,00077 0,00080 0,00094 6 Hg 0,001 0,00008 0,00009 0,00011 0,00012 0,00014 0,00013 7 Zn 2,0 0,0121 0,0157 0,0164 0,0049 0,0052 0,0061 8 Cu 0,5 0,0105 0,0154 0,0173 0,00147 0,00162 0,00131 TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 112 9 Cd 0,01 0,00028 0,00021 0,00021 0,00036 0,00041 0,00039 10 Pb 0,05 0,0032 0,0045 0,0031 0,0009 0,0008 0,0009 11 Cr 0,1 0,00318 0,00376 0,00321 0,00214 0,00225 0,00191 12 E.coli 200 0 0 0 0 0 0 T kết quả phân tích cho thấy: độ pH; chỉ số oxy hòa tan; các chỉ số về Cl, B, As, Hg, Zn, Cu, Cd, Pb, Cr đều trong giới hạn cho phép của nƣớc tƣới tiêu dùng trong nông nghiệp. Không phát hiện có vi khuẩn E.coli trong các mẫu nƣớc phân tích. Nhƣ vậy chất lƣợng đất và nƣớc của 2 vùng trồng Ngọc Lặc và Yên Định đều đáp ứng đủ nhu cầu của sản xuất nông nghiệp theo GACP. Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh h ởng của khoảng cách tr ng sinh tr ởng, phát triển của cây cà gai leo tại 2 huyện Ngọc Lặc và Yên Định. Bảng 5. Ảnh hƣởng của khoảng cách trồng đến các chỉ tiêu sinh trƣởng của cây Địa điểm Công thức Chỉ tiêu sinh trƣởng cuối cùng của cây sau 180 ngày trồng Chiều cao cây cm Số cành cấp I cành Đƣờng ính gốc cm Yên Định 30 x 50 cm 134,3 ±1,7 7,8 ± 0,2 0,66 ± 0,03 40 x 50 cm 135,4 ±2,3 9,6 ± 0,3 0,83 ± 0,03 50 x 50 cm 143,7 ±2,8 9,9 ± 0,3 0,90 ± 0,02 Ngọc Lặc 30 x 50 cm 119,5 ± 7,8 7,5 ± 0,3 0,62 ± 0,03 40 x 50 cm 123,4 ± 7,3 7,7 ± 0,5 0,78 ± 0,02 50 x 50 cm 130,4 ± 2,6 7,8 ± 0,4 0,78 ± 0,03 Kết quả nghiên cứu ảnh hƣởng của mật độ, khoảng cách trồng đến chỉ tiêu sinh trƣởng cuối cùng của cây cà gai leo trình bày ở bảng 5 cho thấy: Chiều cao cây ở công thức có hoảng cách trồng 50 x 50 cm đạt giá trị cao nhất t 130,4 - 143,7 cm trong đó trồng tại Yên Định đạt giá trị cao nhất 143,7 cm và thấp nhất là công thức có hoảng cách trồng 30 x 50 cm đạt 119,5 - 134,3 cm. Công thức trồng 30 x 50 cm có số cành cấp I/cây đạt giá trị thấp nhất 7,5 - 7,8 cành , Số cành cấp I của công thức 50 x 50 cm trồng tại Yên Định đạt cao nhất 9,9 cành. Khả năng phân cành của cây cà gai leo trồng tại Ngọc Lặc ém hơn nhiều so với cây trồng tại Yên Định công thức 50 x 50 cm có giá trị cao nhất là 7,8 cành/cây . Đƣờng ính gốc của cây ở các công thức thí nghiệm đạt t 0,66 - 0,9 cm/cây. Công thức 30 x 50 cm trồng mật độ dày có chỉ số đƣờng ính gốc thấp nhất 0,62 - 0,66 cm/cây. Trồng hoảng cách 50 x 50 cm, đƣờng ính gốc có giá trị cao nhất 0,78 - 0,9 cm/cây, đƣờng ính gốc của công thức hoảng cách 40 x 50 cm và 50 x 50 cm có độ chênh lệch hông đáng ể. Bảng 6. Ảnh hƣởng của mật độ trồng đến năng suất dƣợc liệu cà gai leo Địa điểm Công thức Năng suất tƣơi (kg/20m2) Năng suất hô (kg/20m2) Năng suất thực thu tấn/ha) Đợt 1 Đợt 2 Đợt 1 Đợt 2 Đợt 1 Đợt 2 Yên Định 30 x 50 cm 14,69 16,17 4,74 5,30 2,37 2,65 40 x 50 cm 16,09 18,79 5,24 6,06 2,62 3,03 50 x 50 cm 14,65 16,13 4,82 5,34 2,41 2,67 LSD0,05 0,2 0,36 CV% 5,6 6.5 TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 113 Ngọc Lặc 30 x 50 cm 14,58 17,4 4,86 5,46 2,43 2,73 40 x 50 cm 12,57 14,41 4,26 4,68 2,13 2,34 50 x 50 cm 12,03 13,48 3,88 4,54 1,94 2,27 LSD0,05 0,3 0,36 CV% 8,0 7,6 Tại huyện Yên Định: Năng suất ở hoảng cách trồng 30 x 50 cm thấp nhất lần 1 đạt 2,37 tấn/ha và lần 2 đạt 2,65 tấn/ha . Trồng ở hoảng cách 40 x 50 cm, năng suất thực thu đạt cao nhất lần 1 đạt 2,62 tấn/ha và lần 2 đạt 3,03 tấn/ha sai hác có ý nghĩa so với công thức 30 x 50 cm; sai hác hông có ý nghĩa so với công thức 50 x 50 cm ở độ tin cậy 95%. Tại huyện Ngọc Lặc: Công thức 30x50 cm cho năng suất thực thu cao nhất 2,43 tấn/ha thu lần 1 và 2,73 tấn/ha thu lần 2 . Ở hoảng cách trồng 50 x 50 cm cho năng suất thấp nhất là 1,94 tấn/ha lần thứ 1 ; 2,27 tấn/ha lần thứ 2 . Năng suất ở công thức 30 x 50 cm cao hơn 2 công thức còn lại ở độ tin cậy 95%. Nhƣ vậy: Tại huyện Ngọc Lặc với hoảng cách trồng 30 x 50 cm cho năng suất dƣợc liệu là cao nhất. Tại huyện Yên Định trồng với hoảng cách 40 x 50 cm, cho năng suất dƣợc liệu cao nhất. Thí nghiệm 2: Nghiên cứu ảnh h ởng của phân bón đến tình hình sinh tr ởng, phát triển của cây cà gai leo tại 2 huyện Ngọc Lặc và Yên Định. Bảng 7. Ảnh hƣởng của phân bón N đến sinh trƣởng, phát triển cà gai leo Địa điểm Công thức Chỉ tiêu sinh trƣởng cuối cùng của cây sau 180 ngày trồng Chiều cao cây (cm) Số cành cấp (cành) Đƣờng ính gốc cm) Yên Định nền + 0 kgN 94,1 ± 3,8 8,7 ± 0,4 0,64 ± 0,03 nền + 100 kgN 105,3 ± 5,5 8,9 ± 0,4 0,73 ± 0,04 nền + 150 kgN 125,7 ± 1,4 9,8 ± 0,3 0,88 ± 0,05 nền + 200 kgN 138,5 ± 3,8 10,1 ± 0,6 0,93 ± 0,03 nền + 250 kgN 143,3 ± 2,4 11,3 ± 0,3 0,90 ± 0,04 Ngọc Lặc nền + 0 kgN 91,0 ± 3,0 8,1 ± 0,2 0,59 ± 0,02 nền + 100 kgN 96,3 ± 3,2 8,5 ± 0,3 0,63 ± 0,03 nền + 150 kgN 111,9 ± 2,4 9,2 ± 0,3 0,76 ± 0,03 nền + 200 kgN 113,7 ± 2,8 9,5 ± 0,3 0,85 ± 0,04 nền + 250 kgN 135,9 ± 2,0 10,3 ± 0,4 0,85 ± 0,03 Qua số liệu bảng 7 cho thấy: Ở công thức hông bón N nền + 0 gN , các chỉ tiêu sinh trƣởng đều có giá trị thấp nhất chiều cao cây t 91,0 - 94,1 cm; số cành cấp I t 8,1 - 8,7 cành; đƣờng ính gốc 0,59 - 0,64 cm. Ở công thức bón nền + 200 gN các chỉ tiêu sinh trƣởng tăng lên rõ rệt. Cụ thể chiều cao cây t 113,7 - 138,5 cm; số cành cấp I t 10,3 - 11,3 cành; đƣờng ính gốc đạt giá trị cao nhất 0,85 - 0,93 cm. Ở công thức bón cao nền + 250 gN các chỉ tiêu sinh trƣởng hi thu hoạch đều đạt giá trị cao nhất chiều cao cây t 135,9 - 143,3 cm; số cành cấp I t 10,3 - 11,3 cành; đƣờng ính gốc đạt 0,85 - 0,9 cm. Điều đó có nghĩa là việc bổ sung lƣợng phân bón N có tác dụng làm tăng hả năng phát triển chiều cao cây, số cành và đƣờng ính gốc của cây cà gai leo. TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 114 Bảng 8. Ảnh hƣởng của phân bón đến năng suất dƣợc liệu cà gai leo Địa điểm Công thức Năng suất khô/20m2 (kg) Năng suất thực thu tấn/ha Glycoalcaloid toàn phần tính theo solasodine ở đợt 1 % Năng suất hoạt chất thu hoạch (kg/ha) Đợt 1 Đợt 2 Đợt 1 Đợt 2 Yên Định nền + 0 kgN 3,06 3,66 1,53 1,83 0,75 11,5 nền + 100 kgN 3,66 4,34 1,83 2,17 0,53 9,7 nền + 150 kgN 4,14 5,06 2,07 2,53 0,58 12,0 nền + 200 kgN 5,06 5,66 2,53 2,83 0,70 17,7 nền + 250 kgN 4,80 5,54 2,40 2,77 0,44 10,6 LSD0,05 0,3 0,3 CV% 8,7 7,3 Ngọc Lặc nền + 0 kgN 2,34 2,70 1,17 1,35 1,01 11,8 nền + 100 kgN 3,06 3,40 1,53 1,70 0,94 14,4 nền + 150 kgN 3,94 4,30 1,97 2,15 0,68 13,4 nền + 200 kgN 4,74 5,00 2,37 2,50 0,82 19,4 nền + 250 kgN 4,86 5,22 2,43 2,61 0,46 11,2 CV% 0,3 0,1 LSD0,05 8,7 6,3 Tại Yên Định: Năng suất của công thức bón (nền + 0kgN) thấp nhất (lần thứ 1 đạt 11,53 tấn/ha; lần thứ 2 đạt 1,83 tấn/ha); công thức bón (nền + 200 gN cho năng suất cao nhất đạt 2,53 tấn/ha lần thứ 1; 2,83 tấn/ha lần thứ 2. Công thức bón (nền + 200 kgN) sai hác có ý nghĩa so với 3 công thức bón (nền + 0 kgN), (nền + 100 kgN), (nền + 150 kgN). Tuy nhiên, công thức bón (nền + 200 kgN sai hác hông có ý nghĩa so với công thức bón (nền + 200 kgN). Hàm lƣợng glycolalkaloid toàn phần tính theo solasodine của các công thức thí nghiệm dao động t 0,44 - 0,75%. Năng suất hoạt chất của các công thức dao động t 9,7 - 17,7 kg/ha. Công thức bón (nền + 200 kgN có năng suất hoạt chất cao nhất đạt 17,7 kg/ha. Tại Ngọc Lặc: Năng suất ở công thức bón (nền + 250 gN đạt cao nhất lần lƣợt là 4,86 và 2,61 tấn/ha sai hác có ý nghĩa thống kê ở độ tin cậy 95% so với công thức bón (nền + 0 kgN) lần lƣợt là 1,53 tấn/ha; 1,17 tấn/ha; 1,35 tấn/ha. Công thức bón (nền + 100 gN đạt 1,70 tấn/ha và công thức bón (nền + 150 gN đạt 1,97 tấn/ha; 2,15 tấn/ha. Tuy nhiên, năng suất thực thu của công thức bón (nền + 250 kgN) so với công thức bón ( nền + 200 gN là sai hác hông có ý nghĩa thống kê ở độ tin cậy 95% ở cả 2 lần thu hoạch. Hàm lƣợng glycolalkaloid toàn phần tính theo solasodine của các công thức dao động t 0,46 - 1,01% tƣơng ứng với năng suất hoạt chất dao động t 11,2 - 19,4 kg/ha, công thức bón (nền + 200 kgN). Nhƣ vậy: Trồng cà gai leo tại huyện Yên Định và tại huyện Ngọc Lặc, lƣợng phân bón cho 01 ha/năm là: 20 tấn phân chuồng + 200kgN + 150kg P2O5 + 125kgK2O thích hợp cho cây sinh trƣởng, phát triển tốt, cho năng suất, hàm lƣợng hoạt chất cao nhất. 3.2. Kết quả mô hình trồng cà gai leo Theo dõi các điểm sinh trƣởng phát triển của cây cà gai leo tại mô hình, chúng tôi thu đƣợc kết quả trình bày nhƣ sau: TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 115 Bảng 9. Các chỉ tiêu sinh trƣởng, phát triển cuối cùng, năng suất và chất lƣợng dƣợc liệu cà gai leo tại huyện Ngọc Lặc và ên Định (180 ngày sau trồng) Địa điểm Chiều cao cây (cm) Số cành cấp I (cành) ĐK gốc (cm) Năng suất hô tấn/ha Năng suất hô tấn/ha/ năm Hàm lƣợng gycoalkanoid toàn phần (%) Năng suất hoạt chất (kg/ha) Lứa cắt 1 Lứa cắt 2 Yên Định 135,5 9,2 0,90 1,61 2,81 4,42 0,50 22,1 Ngọc Lặc 122,0 8,6 0,79 1,53 2,36 3,89 0,67 26,06 Tại huyện Yên Định: Thời điểm trƣớc khi thu hoạch lứa cắt đầu tiên chiều cao cây trung bình đạt 15,5cm; đƣờng kính gốc đạt 0,92 và số cành cấp I đạt 9,0 cành/cây. Năng suất dƣợc liệu thu hoạch lần thứ nhất đạt 1,61tấn/ha, thu hoạch lần hai tăng lên đạt (2,81 tấn/ha). Tổng năng suất dƣợc liệu cà gai leo khô sau 2 lần thu hoạch đạt 4,42 tấn/ha. Hàm lƣợng glycolalkaloid toàn phần tính theo soladodine đạt 0,5% đạt tiêu chuẩn so với dƣợc điển Việt Nam V 0,1% . Năng suất hoạt chất đạt 22,1kg/ha. Tại huyện Ngọc Lặc: Thời điểm trƣớc khi thu hoạch lứa cắt đầu tiên chiều cao cây trung bình đạt 122 cm; đƣờng kính gốc đạt 0,79cm và số cành cấp I trung bình 8,6 cành/cây. Năng suất dƣợc liệu thu hoạch lần thứ nhất đạt 1,53 tấn/ha, thu hoạch lần 2 năng suất tăng lên đạt (2,36 tấn/ha). Tổng năng suất dƣợc liệu khô của cà gai leo sau 2 lần thu hoạch đạt 3,89 tấn/ha. Hàm lƣợng glycolalkaloid toàn phần tính theo soladodine đạt 0,67%, đạt tiêu chuẩn so với dƣợc điển Việt Nam V 0,1% . Năng suất hoạt chất đạt 26,06 kg/ha. Nhƣ vậy: Khả năng sinh trƣởng thân lá của cây cà gai leo trồng tại Yên Định tốt hơn so với trồng tại Ngọc Lặc. Do đó năng suất dƣợc liệu ở mô hình trồng tại Yên Định cao hơn tại Ngọc Lặc nhƣng năng suất hoạt chất thấp hơn so với mô hình trồng tại Ngọc Lặc. Bảng 10. Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình trồng dƣợc liệu cà gai leo tại ên Định Đơn vị tính: 1.000 đ ng TT Chi phí đầu tƣ ĐVT Mô hình Lúa 2vụ/năm Mô hình Cà gai leo 1 năm Số lƣợng Đơn giá Thành tiền Số lƣợng Đơn giá Thành tiền I Tổng chi 60.040 113.790 1 Giống kg 56 25 1.400 2 4.000 8.000 2 Phân Đạm kg 280 10 2.800 434 10 4.340 3 Phân NPK kg 700 5 3.500 850 5 4.250 4 Kali Clorua kg 180 13 2.340 350 13 4.550 5 Thuốc BVTV TT 5.000 1.000 6 Công lao động công 300 150 45.000 500 150 75.000 7 Phân vi sinh Tấn 0 3,33 5 16.650 II Tổng thu 74.400 198.900 1 Năng suất dự iến Tấn/ha 12,4 4,42 2 Đơn giá thời điểm 6.000 45.000 II Hiệu quả inh tế 14.360 85.110 IV MBCR 2,3 TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 116 Kết quả cho thấy: 1 ha trồng cà gai leo theo hƣớng GACP và áp dụng quy trình canh tác nghiên cứu, sau 1 năm trồng năng suất đạt đƣợc trung bình 4,42 tấn/ha, cho lợi nhuận 85.110.000 đồng/ha/năm, hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều so với cây trồng trƣớc là cây lúa truyền thống của ngƣời dân địa phƣơng năng suất đạt 124 tạ/ha và lợi nhuận thu đƣợc là 14.360.000 đồng/ha/năm . Đồng thời giá trị tỷ suất lợi nhuận cận biên (MBCR) giữa trồng cây cà gai leo với cây trồng trƣớc đạt 2,3 > 2 cho thấy đây là mô hình cho lợi nhuận cao, có thể chấp nhận phát triển. Bảng 11. Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình trồng dƣợc liệu cà gai leo tại Ngọc Lặc Đơn vị tính: 1.000 đ ng TT Chi phí đầu tƣ ĐVT Mô hình Mía 1 năm Mô hình Cà gai leo 1 năm Số lƣợng Đơn giá Thành tiền Số lƣợng Đơn giá Thành tiền I Tổng chi 45.586 98.790 1 Giống kg 8 1.250 10.000 2 4.000 8.000 2 Phân đạm kg 370 10 3.700 434 10 4.340 3 Phân NPK kg 313 5 1.565 850 5 4.250 4 Kali clorua g 17 13 2.821 350 13 4.550 5 Thuốc BVTV 2.000 1.000 6 Công lao động công 170 150 25.500 400 150 60.000 7 Phân vi sinh Tấn 0 0 0 3.33 5.000 16.650 II Tổng thu 59.50 175.050 1 Năng suất Tấn/ha 70 3,89 2 Đơn giá thời điểm 850 45.000 III Hiệu quả inh tế 13.914 76.260 IV MBCR 2,17 Kết quả cho thấy, 1 ha trồng cà gai leo áp dụng quy trình canh tác nghiên cứu theo hƣớng GACP, sau 1 năm trồng năng suất đạt trung bình 3,89 tấn/ha, cho lợi nhuận 76.260.000 đồng/ha/năm. Hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều so với cây trồng trƣớc là cây mía truyền thống của địa phƣơng năng suất đạt 70 tấn/ha và lợi nhuận thu đƣợc là 13.914.000 đồng/ha/năm . Đồng thời giá trị tỷ suất lợi nhuận cận biên (MBCR) giữa trồng cây cà gai leo với cây trồng trƣớc đạt 2,17 > 2,0 cho thấy đây là mô hình mới cho lợi nhuận cao, chấp nhận cho phát triển. Nhƣ vậy, mô hình trồng cà gai leo theo hƣớng GACP đem lại hiệu quả tốt. Trồng cây cà gai leo theo hƣớng GACP tại Thanh Hóa là một hƣớng đi mới và mang lại hiệu quả kinh tế, giúp ngƣời dân tăng thêm thu nhập, cải thiện đời sống, góp phần xóa đói giảm nghèo. 4. KẾT LUẬN Tại Yên Định: Trồng cà gai leo ở khoảng cách 40 x 50 cm, lƣợng phân bón 20 tấn phân chuồng + 200 kg N + 150 kg P2O5 + 125 kg K2O/ha/năm cho năng suất dƣợc liệu đạt 5,36 - 5,65 tấn/ha/năm; Tại Ngọc Lặc: Trồng cà gai leo ở khoảng cách 30x50cm, lƣợng phân bón 20 tấn phân chuồng + 200 kg N + 150 kg P2O5 + 125 kg K2O/ha/năm cho năng suất dƣợc liệu đạt 4,87 - 5,16 tấn/ha/năm. Năng suất dƣợc liệu ở mô hình trồng tại Ngọc Lặc có năng suất hoạt chất đạt 26,06 g/ha cao hơn so với mô hình trồng tại Yên Định. TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 50.2020 117 TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] Hoàng Thị Sáu (2013), Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật tr ng cà gai leo đạt năng suất chất l ợng cao tại Thanh Hoá tạo nguyên liệu sản xuất thuốc, Đề tài cấp Viện - Viện Dƣợc liệu. [2] Nguyễn Thị Minh Khai (1999), Nghiên cứu thuốc Haina từ Cà gai leo làm thuốc chống viêm và ức chế sự phát triển của xơ gan, Đề tài cấp Nhà nƣớc KHCN 1105. [3] Nguyễn Thị Bích Thu (2002), Nghiên cứu cây Cà gai leo làm thuốc chống viêm gan và ức chế xơ gan, Luận án Tiến sĩ dƣợc học, Viện Dƣợc Liệu. [4] Phạm Chí Thành (1988), Ph ơng pháp thí nghiệm đ ng ruộng, Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội. [5] Phạm Tiến Dũng 2001 , Xử lý Irristar 4.0, Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội. [6] Viện Dƣợc Liệu (2004), Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, Nxb. Khoa học kỹ thuật, Hà Nội, Tập 1,Tr.293-296. PERFECTING COMPLETE THE TECHNICAL PROCESS OF GROWING SOLANUM HAINANENSE HANCE BY GACP IN THANH HOA PROVINCE Le Hung Tien, Hoang Thi Sau, Pham Thi Ly, Nguyen Van Kien, Vuong Dinh Tuan, Le Thi Kim Oanh ABSTRACT The Solanum hainanense Hance plant has anti-inflammatory and liver detoxification effects, against cancer cells. The aim of this study is “Completing cultivation protocols for growing Solanum hainanense Hance in the direction of GACP in Thanh Hoa" to improve the yield and quality of the medicinal plant. The results show that growing Solanum hainanense Hance in Yen Dinh at the planting distance of 40x40cm and the fertilizer amount of 200kg N + 150kg P2O5 + 125kg K2O/ha/year give optimum yield of 5.36 - 5.65 tons/ha while growing on hilly land at a distance of 50x40cm, fertilizer amount of 250kgN + 150kg P2O5 + 125kg K2O/ha/year the yield reached 4.87 - 5.16 tons/ha. The model of growing Solanum hainanense Hance in Ngoc Lac district has a high active ingredient yield of 10.25 kg/ha. Key words: Solanum hainanense Hance, GACP, yield, quality, Yen Dinh district. * Ngà nộp bài: 9/12/2019; Ngà gửi phản biện: 18/3/2019; Ngà du ệt đăng: 25/6/2020