Kết quả bước đầu mô hình bảo tồn cây thuốc mú từn tại xã Mường Nọc, huyện Quế Phong

HOẠT ĐỘNG KH-CN Tạp chí KH-CN Nghệ AnSỐ 9/2015 [4] I. ĐẶT VẤN ĐỀ Mú từn (Rourea oligophlebia Merr.) là loài cận đặc hữu ở Việt Nam, phân bố chủ yếu dưới tán rừng ở các xã như: Châu Kim, Mường Nọc, Hạnh Dịch, Châu Thôn, Tri Lễ, Nậm Giải, Nậm Nhóng, Cắm Muộn và Thông Thụ (Quế Phong); Quang Phong (Quỳ Châu). Từ lâu, mú từn được người dân địa phương sử dụng làm thuốc như chữa đau lưng, chấn thương, cầm máu, thuốc kích thích và tráng dương... Hiện mú từn đang bị khai thác nhiều nên cần có chính sách hợp lý để bảo tồn và phát triển bền vững. Trước thực tế đó, mô hình bảo tồn cây thuốc mú từn tại xã Mường Nọc, huyện Quế Phong đã được triển khai thực hiện. Ở đây, chúng tôi tiến hành bảo tồn chuyển vị (ex situ conservation), TẠI XÃ MƯỜNG NỌC, HUYỆN QUẾ PHONG n PGS.TS. Phạm Hồng Ban - Trường ĐH Vinh TS. Đỗ Ngọc Đài - Trường ĐH Kinh tế Nghệ An tức là chuyển các cá thể cây thuốc mú từn sang vị trí khác nhưng phù hợp với điều kiện sinh thái tự nhiên mà loài này đang sinh trưởng và phát triển. Việc bảo tồn nguyên vị (in situ conservation) không thực hiện được vì sức ép khai thác cây thuốc mú từn tại các xã là tận diệt khiến cho công tác bảo vệ loài này dưới những tán rừng thứ sinh là hết sức khó khăn. II. PHƯƠNG PHÁP, ĐỊA ĐIỂM XÂY DỰNG MÔ HÌNH 1. Phương pháp xây dựng mô hình Phát quang tất cả các cây bụi dưới tán các cây gỗ, tiến hành làm hàng rào bảo vệ xung quanh vườn không cho trâu, bò và người qua lại. Tiến hành ủ phân 200kg phân chuồng + 15kg phân P2O5 + 10kg phân K2O + 15kg vôi bột trộn đều, vun đống trét bùn xung quanh [1][4]. Thời gian để cho phân phân hủy từ 10/12/2014 đến 15/4/2015 (4 tháng). Ngày 16/4/2015, bắt đầu đào hố (rộng 0,5m, sâu 0,40m) để trồng cây. Mỗi hố bỏ 3kg phân hoai và lấp đất dày 20cm [2]. Chuyển 40 cá thể cây con cao từ 0,3-0,4m từ Dốc Chuối (xã Châu Kim) về, trồng với khoảng cách 5x5m, làm bu bảo vệ cây và tưới nước bằng roa. Các lô thí nghiệm được bố trí như sau: 5 cây không che ánh sáng, 5 cây che ánh sáng ngọn 25%, 10 cây che ánh sáng ngọn 50%, KẾT QUẢ BƯỚC ĐẦU MÔ HÌNH BẢO TỒN CÂY THUỐC MÚ TỪN Trong các quần xã rừng chứa đựng trữ lượng lớn cây thuốc, nhiều cây có giá trị sử dụng và kinh tế cao. Phần lớn số loài được ghi nhận từ kinh nghiệm của cộng đồng các dân tộc ở khắp địa phương để làm thuốc chữa bệnh, bồi bổ sức khỏe. Hiện nay, nguồn cây thuốc trong thiên nhiên đang bị giảm sút, một số loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng do tình trạng đốt nương làm rẫy, khai thác ồ ạt, không chú ý đến bảo vệ, tái sinh tự nhiên. Do đó, việc xây dựng mô hình bảo vệ, khai thác và phát triển cây thuốc là điều hết sức cần thiết. Mú từn a. Cành mang hoa; b-c: quả Tạp chí KH-CN Nghệ AnSỐ 9/2015 [5] HOẠT ĐỘNG KH-CN 20 cây che ánh sáng ngọn 100% (theo phương pháp của Nguyễn Hữu Thước, 1962). Các lô thí nghiệm được đánh số cho cây. Sử dụng máy đo cường độ ánh sáng cầm tay KYORITSU 5201 (Japan), máy đo nhiệt độ, độ ẩm RHT20 (Extech - USA), máy Luster Leaf 1845 đo pH (Luster Leaf - USA), máy GPS đo tọa độ của Đức. 2. Địa điểm xây dựng mô hình Mô hình được xây dựng tại vườn đồi hộ ông Lô Văn Hòa, xã Mường Nọc, huyện Quế Phong, cách chợ thị trấn Kim Sơn 1,2km. Đồi có rất nhiều cây gỗ cao, tạo bóng râm, rất thuận lợi cho cây thuốc mú từn phát triển như: quế (Cinnamomum cassia Presl), màng tang (Litsea cubeba (Lour.) Pers.), bời lời lá thuôn (Litsea elongata (Wall. ex Nees) Hook.f), bời lời tán (Litsea umbellata ( Lour.) Merr.), bùm bụp trắng (Mallotus apelta (Lour.) Muell.Arg), bùm bụp râu (Mallotus barbatus Muell.Arg), sòi (Sapium sebiferum (L.) Roxb), ba chạc (Euodia lepta (Spreng.) Merr.)... III. KẾT QUẢ THỰC HIỆN 1. Xây dựng mô hình 1.1. Tỉ lệ sống của cây Kết quả xây dựng mô hình thu được như sau: Sau 1 tháng trồng (tháng 5/2015), tất cả các cây không che bóng và che bóng trên ngọn 25%, 50% đến 100% đều rụng lá (đây là đặc điểm của cây thân gỗ). Khi nhiệt độ ngoài trời (tháng 6/2015) lên 410C cộng với gió Lào thổi mạnh tại vườn, cây mú từn trong điều kiện không che ánh sáng và che 25% ánh sáng (H.1, H.2) đều không có cây nào sống sót; khi che ánh sáng 50% (H.3) thì ½ số cây nảy chồi và ra lá, ½ bị chết; khi che ánh sáng ngọn 100% (H.4) thì 100% cây sống và ra lá non. Chứng tỏ mú từn là cây chịu bóng, thích nghi với ánh sáng tán xạ. Sau 5 tháng trồng, kết quả thu được về tỉ lệ cây sống và sinh trưởng của cây mú từn được trình bày ở bảng 2. Vườn đồi, nơi có độ cao 161m, N. 19036’35”, E. 104055’66” với diện tích 1.500m2, độ dốc 150 (H.1) Xây dựng mô hình bảo tồn cây mú từn dưới tán cây che bóng, tại Mường Nọc, Quế Phong Bảng 1. Che ánh sáng trên ngọn cây mú từn trong mô hình Độ che ánh sáng Độ che trên ngọn cây Không che Che 25% Che 50% Che 100% Mú từn Chết Rụng lá hoàn toàn sống 5 cây sống 100% Khả năng sống Chết Chết ½ cây nẩy chồi Ra lá non nhiều HOẠT ĐỘNG KH-CN Tạp chí KH-CN Nghệ AnSỐ 9/2015 [6] Khi cường độ ánh sáng cao 11-15 klux sẽ phá hủy bộ máy quang hợp của cây, mất hoạt tính của hệ thống enzim do sự dư thừa ánh sáng dẫn đến tác hại của quá trình quang ôxy hóa, tạo nên thừa phân tử clorophin bị kích thích và không dùng hết năng lượng vào quá trình đồng hóa CO2. Năng lượng thừa được dùng vào phản ứng quang ôxy hóa và các phản ứng không đặc trưng khác. Trong trường hợp này, enzim cacboxilaza bị quang ôxy hóa làm cho quang hợp của cây giảm, dẫn đến ngừng hẳn và cây chết. Còn cường độ ánh sáng thấp dưới ngưỡng 0-0,15 klux không đủ cho quá trình quang hợp tạo hợp chất hữu cơ cũng dẫn đến cây chết. Khoảng cường độ ánh sáng thích hợp tốt nhất cho cây mú từn sống và phát triển là 0,2-0,5 klux và trong ngưỡng cho phép là 5-10 klux. Bởi vì mú từn là cây ưa bóng, lá bóng và mỏng hơn, lỗ khí lớn hơn và chứa nhiều clorophin. Sự thích nghi chiếu sáng trong khoảng thích hợp trên thể hiện không ngừng tăng thêm hàm lượng clorophin tổng số mà còn thuận lợi cho khả năng tiếp nhận ánh sáng khuyết tán (tán xạ) giàu tia sáng sóng ngắn, nên chứa nhiều clorophin b. Ánh sáng sóng ngắn (xanh tím) có khả năng giúp cho việc hình thành các axit amin, protein trong quá trình quang hợp còn ánh sáng sóng dài (đỏ) đẩy mạnh sự hình thành gluxit. * Ảnh hưởng của nhiệt độ và độ ẩm Nhiệt độ là yếu tố quan trọng nhất trong sinh trưởng và phát triển của cây. Nhiệt độ chính là yếu tố tạo nên các vùng khí hậu khác nhau trên trái đất và từ đó hình thành các đặc điểm thích nghi riêng cho thực vật trong từng vùng. Tiến hành đo nhiệt độ và độ ẩm bằng máy đo nhiệt độ, độ ẩm RHT20 (Extech - USA), đơn vị đo 0C, 0F, kết quả được trình bày ở bảng 4. Bảng 3. Cường độ ánh sáng thích hợp cho loài cây mú từn sống Tên cây Dưới ngưỡngvà chết Khoảng thích hợp phát triển Trong ngưỡng cho phép sống Quá ngưỡng và chết Mú từn 0-0,15 klux 0,2-0,5 klux 5-10 klux 11-15 klux Kết quả thu được cho thấy khả năng sống của cây mú từn rất cao nếu như được che ánh sáng ngọn 100% và tưới nước thường xuyên ngày 2 lần (sáng sớm và chiều tối), bón phân lót và làm cỏ theo đợt 2, cứ 2 tháng/lần bón. Hiệu quả tỉ lệ che bóng trên ngọn cây 50% thì 50% cây sống, nếu che bóng trên ngọn 100% thì 100% cây sống. Điều đó khẳng định rằng muốn bảo tồn và phát triển cây thuốc mú từn thì yêu cầu bắt buộc là phải che bóng cho cây. 1.2. Ảnh hưởng của các yếu tố cường độ ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm đến khả năng sống của loài mú từn * Ảnh hưởng của cường độ ánh sáng Tiến hành đo cường độ ánh sáng bằng máy đo cường độ ánh sáng cầm tay KYORITSU 5201 (Japan), nhóm nghiên cứu đề tài đã thu được kết quả trình bày ở bảng 3. Bảng 2. Tỉ lệ sống của cây mú từn ở mô hình Che ánh sáng Tháng 4 Tháng 5 Tháng 6 Tháng 7 Tháng 8 Không che Rụng lá Chết Chết Chết Chết 25% Rụng lá Chết Chết Chết Chết 50% Rụng lá Nhú mầm Nhiều mầm Ra 1 lá kép Ra 2 lá kép 100% Rụng lá Nhú mầm Ra 1 lá kép Ra 3 lá kép 5-6 -8 lá kép Tạp chí KH-CN Nghệ AnSỐ 9/2015 [7] HOẠT ĐỘNG KH-CN Cây mú từn thích hợp cho sinh trưởng và phát triển tốt ở nhiệt độ 20-300C, còn ở nhiệt độ 00C và lớn hơn 400C thì cây chết. Điều đó giải thích tại sao vào tháng 6/2015, nhiệt độ trên mặt đất đo được là 410C thì những cây mú từn không được che bóng và che 25% đều chết cả. 2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn - Bảo tồn khoanh nuôi cây mú từn dưới tán cây rừng thứ sinh là lý tưởng nhất. Bởi vì cây mú từn thích độ ẩm từ 60% trở lên và là loài ưa bóng. Tuy nhiên, do tình hình khai thác tận gốc, thân và rễ cũng như công tác bảo vệ rất khó khăn nên các cá thể mú từn tại các xã huyện Quế Phong đang có xu thế bị tuyệt chủng. - Bảo tồn loài cây thuốc mú từn tại các vườn đồi của các hộ gia đình, giao cho các hộ chăm sóc và bảo quản cũng như tiêu thụ nhằm tăng thu nhập, nhất là các hộ nghèo. IV. KẾT LUẬN Cây mú từn sinh trưởng và phát triển tốt nhất trong điều kiện sau: Khoảng ánh sáng 0,2- 0,5 klux và trong ngưỡng cho phép là 5-10 klux; Nhiệt độ 20-300C; Được che bóng trên ngọn 100%. Khi xây dựng mô hình, trong điều kiện chăm sóc tốt nhất, tốc độ ra lá non của cây từ 4-8 lá kép sau 5 tháng trồng và chăm sóc. Không che bóng, che bóng trên ngọn 25%, cây bị chết; che bóng trên ngọn 50% thì tỉ lệ sống chỉ đạt 50%, tốc độ ra lá non chậm; che bóng trên ngọn 100% thì 100% cây sống là non phát triển nhiều./. Bảng 4. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến khả năng sống của cây mú từn Tên cây Ngừng quang hợp Quang hợp và hô hấp tốt nhất Ngừng quang hợp Mú từn 00C 20-300C > 400C Tài liệu tham khảo 1. Trần Kông Tấu, Tài nguyên đất Việt Nam, Hội nghị khoa học Trường Đại học Khoa học tự nhiên,1998. 2. Lê Lương Tề, Trồng trọt, Nxb Giáo dục,1998. 3. Nguyễn Hữu Thước, Ánh sáng và cây rừng, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, 1965. 4. FAO, Kỹ thuật giống cây trồng, Nxb Nông nghiệp, 1991. Mô hình bảo tồn cây thuốc mú từn Cây con tái sinh