Kết quả thực hiện dự án khuyến nông trung ương “xây dựng mô hình phõng trừ tổng hợp bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ” năm 2015 - 2017

BVTV - Sè 5/2018 Kết quả nghiên cứu khoa học 92 resistance screening against ground bacterial wilt. Technical Report. International Crops Research Institute for Semi-Arid Tropics. 6. Yu S.L., Wang C.T., Yang, Q.L., Zhang DX., Zhang, D.X., Zhang X.Y, CAO Y.L, Liang X.Q and Liao B.S., 2011. Peanut Genetics and Breeding in China. Shanghai Science and technology press, 565p. ISBN 978 - 7- 5478 – 0610 - 4. Phản biện: TS. Trịnh Xuân Hoạt KẾT QUẢ THỰC HIỆN DỰ ÁN KHUYẾN NÔNG TRUNG ƢƠNG “XÂY DỰNG MÔ HÌNH PHÕNG TRỪ TỔNG HỢP BỆNH CHẾT NHANH, BỆNH CHẾT CHẬM HỒ TIÊU TẠI TÂY NGUYÊN VÀ ĐÔNG NAM BỘ” NĂM 2015 - 2017 Results of National Extension Project “Integrated Disease Management Models for Control of Quick Wilt and Declining of Black Pepper in Central Highland and East Southern Regions” in 2015 - 2017 Nguyễn Văn Liêm, Lê Thu Hiền, Hà Minh Thanh, Nguyễn Thị Chúc Quỳnh, Trần Văn Huy và Phạm Ngọc Dung, Viện Bảo vệ thực vật Ngày nhận bài: 16.07.2018 Ngày chấp nhận: 21.08.2018 Abstract Building of models of integrated disease management (IDM) for control of quick wilt and declining diseases of black pepper has been being applied in black pepper growing areas in 6 provinces in Central Highland and East Southern regions during 2015 - 2017. In the models, IDM technologies, with emphasis on using of bio-products, were applied synchronously thoroughly and in accordance to the development stages of pepper plant, weather conditions and the severity of the diseases. Black pepper plants in the IDM models showed a healthy growth and development. Efficacy for control of Phytophthora spp., which causes the quick wilt disease, was 57.19 to 87.89%. Efficacy for control of Fusarium sp., nematodes in soil and nematodes in black pepper roots, which cause declining disease, was 55.77 to 90.94%, 38.59 to 80.4% and 41.93 to 84.27 %, respectively. Efficacy for control of quick wilt disease was 41.30 to 94.40%, and of declining disease was 41.07 to 79.53%. The yield of black pepper produced in IDM models was 16.7 – 23.3%, higher than that of farmers’ practice models. Grower’s income increased about 30 to 58.6 million VND/ha per crop season. The impacts of project on technical efficiency, socio-economic, capacity building and environment were evaluated and discussed. Recommendations for expanding of IDM model were given. Keywords: Black pepper, control, declining, disease, integrated disease management, quick wilt disease. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ Tây Nguyên và miền Đông Nam bộ là những vùng sản xuất hồ tiêu trọng điểm của nước ta, trong đó các tỉnh Tây Nguyên là nơi có diện tích hồ tiêu lớn nhất và cho năng suất cao nhất trong cả nước, trung bình đạt2,5 - 3 tấn/ha, với giá bán trung bình là 180.000đ/kg (năm 2014), chi phí khoảng 200 triệu/ha, lãi có thể lên tới 200 - 300 triệu/ha. Do lợi nhuận đem lại từ sản xuất hồ tiêu rất cao nên diện tích hồ tiêu đã tăng nhanh trong những năm gần đây, các biện pháp thâm canh cao cũng được áp dụng nhằm khai thác tối đa Kết quả nghiên cứu khoa học BVTV - Sè 5/2018 93 tiềm năng năng suất cây hồ tiểu. Trong khi đó, người nông dân lại thiếu kiến thức về canh tác và phòng trừ sâu bệnh, do đó nhiều đối tượng sâu bệnh hại đã bùng phát thành dịch, trong đó phải kể đến bệnh chết nhanh và bệnh chết chậm cây hồ tiêu. Hai bệnh này đã gây thiệt hại vô cùng lớn ở các tỉnh trồng hồ tiêu thuộc khu vực Tây Nguyên và Đông Nam bộ. Tại vùng Tây Nguyên (Gia Lai, Đăk Lăk, Đăk Nông), bệnh đã gây thành dịch lớn, tàn phá rất nghiêm trọng Đặc biệt tại tỉnh Gia Lai, bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm đã hủy diệt nhiều vườn, có những địa phương đứng trước nguy cơ xóa sổ cây hồ tiêu (Viện Bảo vệ thực vật, 2014, 2015; Nguy n Văn Liêm và nnk, 2016). Rất nhiều hộ trồng hồ tiêu rơi vào cảnh hoang mang, bế tắc, có những hộ đổ kinh phí ồ ạt vào cứu vãn, sử dụng chồng chéo các biện pháp nhưng vô cùng lãng phí và không khoa học, không những không hiệu quả mà bệnh còn lan tràn nhanh hơn. Biện pháp chủ yếu trong phòng trừ các bệnh này hiện nay ở các vùng trồng tiêu ở Tây Nguyên và Đông Nam bộ vẫn là sử dụng thuốc hóa học nhưng tác nhân gây bệnh này tập trung chủ yếu ở vùng r cây nên việc phòng trừ bệnh là rất khó khăn. Việc sử dụng thuốc hóa học quá nhiều không những gây ô nhi m môi trường, làm thoái hóa đất, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của người sản xuất mà còn ảnh hưởng xấu đến chất lượng nông sản, đe dọa mất thị trường xuất khẩu hồ tiêu của quốc gia (chiếm khoảng 95% sản lượng). Để việc phòng trừ các bệnh hại hồ tiêu nói trên thật sự hiệu quả, phải áp dụng đồng bộ các biện pháp và phải có những biện pháp xử lý phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây tiêu, từng điều kiện thời tiết và quan trọng là với mỗi mức độ gây hại của bệnh phải có biện pháp xử lý khác nhau. Trước tình hình đó, Viện Bảo vệ thực vật được giao nhiệm vụ thực hiện dự án khuyến nông “Xây dựng mô hình phòng trừ tổng hợp bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ” với mục tiêu ứng dụng đồng bộ các tiến bộ kỹ thuật về canh tác, sử dụng các chế phẩm sinh học trong phòng trừ bệnh chết nhanh và bệnh chết chậm hồ tiêu, góp phần phát triển hồ tiêu bền vững và tăng thu nhập cho nông dân. Bài báo này cung cấp các kết quả chính của dự án đã đạt được trong những năm 2015 – 2017. 2. NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP TRIỂN KHAI 2.1 Nội dung triển khai Xây dựng mô hình: Xây dựng 6 mô hình tại 6 tỉnh tỉnh thuộc khu vực Tây Nguyên và Đông Nam bộ (mỗi tỉnh 01 mô hình), gồm: Đăk Lăk, Đăk Nông, Gia Lai, Bình Phước, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu với tổng diện tích 216 ha trong 3 năm (2015 - 2017) đạt hiệu quả giảm bệnh trên 80%, năng suất tăng 20 - 30% so với năng suất trung bình của sản xuất đại trà, hiệu quả kinh tế tăng 15 - 20%. Đồng thời, dự án tổ chức 36 lớp tập huấn cho 90 hộ nông dân trong mô hình trong các năm 2015 - 2017. Đào tạo, tập huấn: Tổ chức 36 lớp đào tạo (12 lớp/năm) cho 470 khuyến nông viên địa phương và 90 lớp tập huấn cho 1.050 nông dân ngoài mô hình về phòng trừ tổng hợp bệnh chết nhanh và bệnh chết chậm hồ tiêu. Thông tin tuyên truyền: Tổ chức 18 hội nghị đầu bờ cho 1.800 người tham gia, xây dựng chương trình thông tin về phòng trừ bệnh chết nhanh và bệnh chết chậm thông qua kênh truyền hình địa phương nhằm nhân rộng ra sản xuất. 2.2. Phƣơng pháp triển khai Viện Bảo vệ thực vật phối hợp với Trung tâm Khuyến nông hoặc chi cục Bảo vệ thực vật (nay là Chi cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật) trong vùng triển khai dự án để lựa chọn điểm, hộ nông dân, giám sát thực hiện và đánh giá chất lượng mô hình. Điểm xây dựng mô hình được lựa chọn là các vườn cây hồ tiêu giai đoạn kinh doanh, 1/2 số vườn có tỷ lệ bệnh < 5% và 1/2 số vườn có tỷ lệ bệnh > 5% các vùng sản xuất đang có dịch bệnh chết nhanh và bệnh chết chậm. Các quy trình, hướng dẫn kỹ thuật được Viện Bảo vệ thực vật triển khai áp dụng thực hiện tại các mô hình gồm: “Quy trình kỹ thuật phòng chống bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hại hồ tiêu” (Cục Bảo vệ thực vật, 2015) và “Hướng dẫn kỹ thuật phòng trừ bệnh hại hồ tiêu” (Cục Bảo vệ thực vật, 2016). * Các biện pháp kỹ thuật đã triển khai trong các mô hình trình diễn Trong năm 2015, các mô hình phòng trừ tổng hợp bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu trong vùng triển khai dự án được thực hiện theo Quy trình tạm thời của Cục Bảo vệ BVTV - Sè 5/2018 Kết quả nghiên cứu khoa học 94 thực vật (BVTV) (Văn bản số 371/BVTV- QLSVHR ngày 06/03/2015 của Cục BVTV). Quá trình xây dựng mô hình ở năm đầu tiên (2015) cho thấy nội dung kỹ thuật của Quy trình tạm thời còn nhiều vấn đề cần phải bổ sung, hoàn thiện và điều chỉnh. Một số nội dung của quy trình chưa thực sự phù hợp với điều kiện cụ thể ở mỗi địa phương nên người dân khó áp dụng đồng bộ. Viện BVTV đã phối hợp với các chuyên gia của Cục BVTV và Bộ Nông nghiệp và Pháp triển nông thôn điều chỉnh và hoàn thiện một số nội dung kỹ thuật của quy trình tạm thời, đưa ra quy trình “Hướng dẫn biện pháp xử lý bệnh hại Hồ tiêu” theo văn bản số 185/BVTV-QLSVGHR ngày 01/02/2016 của Cục BVTV. Các biện pháp kỹ thuật áp dụng trong mô hình trình di n trong các năm 2016 và 2017 được tập trung vào các vấn đề chính sau: 1) Xây dựng hệ thống thoát nước của vườn tiêu; 2) Tủ gốc và tưới nước giữ ẩm trong mùa khô; 3) Vệ sinh vườn, cắt tỉa tạo tán cho cây; 4) Sử dụng phân hữu cơ và các chế phẩm sinh học; 5) Sử dụng có hiệu quả các thuốc bảo vệ thực vật; 6) Áp dụng biện pháp phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm theo từng trụ tiêu. Chỉ tiêu đánh giá gồm: tỷ lệ (%) bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm ở các vườn mô hình và đối chứng trước và sau khi áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp; năng suất và hiệu quả kinh tế của các mô hình. Các tài liệu tập huấn, tờ rơi, poster và kiến thức kỹ thuật phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu trao đổi trên truyền thông và các hội nghị chuyên đề được xây dựng dựa trên các văn bản kỹ thuật có liên quan đã được ban hành, các kết quả nghiên cứu của Viện Bảo vệ thực vật, Viện Khoa học Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam và các kết quả của dự án này. 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 3.1 Xây dựng mô hình 3.1.1. Địa điểm, quy mô và số hộ tham gia mô hình 2015 - 2017 Năm 2015, Dự án đã triển khai 6 mô hình ở 6 tỉnh (mỗi tỉnh 01 mô hình), với 18 điểm trình di n, tổng diện tích 90 ha, có 90 hộ nông dân tham gia. Do yêu cầu điều chỉnh quy mô mô hình của dự án trong năm 2016 và 2017 nên số điểm trình di n, diện tích mô hình và số hộ tham gia trong các mô hình có sự thay đổi. Về cơ bản, các mô hình đã được xây dựng trong năm 2015 tiếp tục được duy trì trong các năm 2016 và 2017 để đảm bảo tính lặp lại 3 năm của các mô hình. Tuy nhiên, cũng có một số địa điểm trình di n ở Gia Lai được xây dựng trong 2 năm (2016 và 2017), một số điểm trình di n ở Bình Phước, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu chỉ được thực hiện trong năm 2015. Trong năm 2016 và 2017, mỗi năm có tổng diện tích mô hình là 63ha, được xây dựng ở 13 điểm thuộc 8 huyện của 6 tỉnh trong vùng triển khai dự án, 65 hộ tham gia (bảng 1). Bảng 1. Địa điểm và quy mô mô hình trình diễn đã thực hiện đƣợc ở các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 - 2017) TT Địa điểm thực hiện mô hình Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Diện tích (ha) Số hộ (hộ) Diện tích (ha) Số hộ (hộ) Diện tích (ha) Số hộ (hộ) 1 Tỉnh Đăk Nông 15 15 10,5 10 10,5 10 Huyện Đak Song 10 10 10,5 10 10,5 10 Huyện Cư jut 5 5 0 0 0 0 2 Tỉnh Đăk Lăk 15 15 10,5 10 10,5 10 Huyện Cư Kuin 5 5 5 5 5 5 Eahleo 10 10 5,5 5 5,5 5 3 Tỉnh Gia Lai 15 15 15 15 15 15 Huyện Chư Sê 5 5 10 10 10 10 Huyện Chư pứh 5 5 5 5 5 5 Huyện Chư Brong 5 5 0 0 0 0 4 Tỉnh Bình Phƣớc 15 15 9 10 9 10 Huyện Bình Long 5 5 0 0 0 0 Huyện Hớn Quản 10 10 9 10 9 10 Kết quả nghiên cứu khoa học BVTV - Sè 5/2018 95 TT Địa điểm thực hiện mô hình Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Diện tích (ha) Số hộ (hộ) Diện tích (ha) Số hộ (hộ) Diện tích (ha) Số hộ (hộ) 5 Tỉnh Đồng Nai 15 15 9 10 9 10 Huyện Xuân Lộc 10 10 9 10 9 10 Huyện Cẩm Mỹ 5 5 0 0 0 0 6 Tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu 15 15 9 10 9 10 Huyện Châu Đức 10 10 9 10 9 10 Huyện Xuyên Mộc 5 5 0 0 0 0 Tổng số 90 90 63 65 63 65 3.1.2. Hiệu quả kỹ thuật của mô hình a) Hiệu quả phòng trừ bệnh chết nhanh * Hiệu quả hạn chế nguồn nấm Phytophthora spp. trong đất Mật độ nấm Phytophthora spp. ở các vườn trong 3 năm theo dõi đều tăng cao trong mùa mưa (tháng 8 đến tháng 10), sau đó giảm trong mùa khô. Tuy nhiên, ở các vườn mô hình, tỷ lệ bẫy nhi m nấm Phytophthora spp. thấp hơn hẳn so với các vườn đối chứng ở cùng thời điểm khảo sát đặc biệt là ở các đợt khảo sát trong năm 2016 và 2017. Điều này cho thấy, việc áp dụng các biện pháp PTTH, trong đó có việc sử dụng các chế phẩm sinh học đúng kỹ thuật và liên tục đã có tác dụng rõ rệt trong việc hạn chế nguồn nấm này. Tỷ lệ bẫy nhi m nấm Phytophthora spp. giảm từ 50,0 đến 100%, trung bình từ 57,19 đến 87,89 % (năm 2015), từ 57,57 đến 83,44% (năm 2016) và từ 59,40 đến 84,35% (năm 2017) tùy theo các vườn mô hình và tùy theo mức độ nhi m bệnh ban đầu của từng vườn (bảng 2). Bảng 2. Hiệu quả của áp dụng biện pháp PTTH đến nguồn nấm Phytophthora spp. trong đất gây bệnh chết nhanh cây hồ tiêu ở các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 -2017) Mô hình Hiệu quả (%) phòng trừ nấm Phytophthora spp. trong đất 7 tháng áp dụng PTTH Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Đắc Nông 70,00 100,00 87,26 62,50 100,00 78,70 51,70 68,80 62,62 Đắk Lắk 76,40 88,600 84,05 76,80 88,70 83,44 77,20 89,00 84,35 Gia Lai - - - 50,00 87,30 69,11 56,30 69,00 61,88 Bình Phước 72,70 100,00 87,89 52,30 75,00 57,57 58,50 66,70 63,00 Đồng Nai 60,20 100,00 85,59 66,70 84,20 68,51 57,80 68,20 61,46 Bà Rịa – Vũng Tàu 54,46 61,90 57,19 56,41 67,35 61,64 52,80 68,80 59,40 * Hiệu quả phòng trừ (HQPT) bệnh chết nhanh trên đồng ruộng Việc áp dụng biện pháp PTTH bệnh chết nhanh hồ tiêu tại các vườn mô hình đã làm giảm rõ rệt mức độ gây hại của bệnh. Tỷ lệ bệnh chết nhanh ở các vườn mô hình giảm rõ rệt so với đối chứng. HQPT của biện pháp PTTH đối với bệnh chết nhanh hồ tiêu ở các mô hình trình di n còn tùy thuộc vào loại choái sử dụng, mức độ bị bệnh ban đầu của vườn. Hiệu quả phòng trừ bệnh chết nhanh ở năm 2015 đạt trung bình từ 41,30 đến 94,40%; năm 2016 đạt 65,86 đến 77,54%, năm 2017 đạt từ 67,85 đến 77,08% (bảng 3). BVTV - Sè 5/2018 Kết quả nghiên cứu khoa học 96 Bảng 3. Hiệu quả của áp dụng biện pháp PTTH đến tỷ lệ bệnh chết nhanh trên đồng ruộng ở các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 -2017) Hiệu quả (%) phòng trừ bệnh chết nhanh sau 7 tháng áp dụng PTTH Mô hình Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Đắc Nông 70,60 73,50 71,57 9,20 89,90 77,42 66,70 100,00 77,08 Đắk Lắk 93,00 96,50 94,40 54,46 78,70 65,86 55,00 79,50 67,85 Gia Lai 38,00 46,90 41,30 64,50 84,10 67,41 65,70 86,70 76,58 Bình Phước 65,40 77,80 71,03 65,90 76,50 71,00 63,30 76,90 69,40 Đồng Nai 76,30 81,60 78,17 70,50 86,70 77,57 61,10 75,80 69,40 Bà Rịa – Vũng Tàu 68,70 79,10 71,74 46,60 78,50 67,35 60,0 85,70 68,13 Hiệu quả phòng trừ của các biện pháp PTTH còn phụ thuộc vào loại choái được sử dụng trong canh tác cây hồ tiêu và tỷ lệ bệnh ban đầu. Đối với vườn sử dụng choái sống HQPT đạt 68 - 80%, trong khí đó ở các vườn sử dụng choái chết đạt 65 - 70%. ở các vườn có tỷ lệ bệnh dưới 5% đạt 67 - 80%. Ở các vườn có tỷ lệ bệnh trên 5% đạt 45 - 72%. b. Hiệu quả phòng trừ bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu * Hiệu quả phòng trừ nấm Fusarium sp. ở các vườn áp dụng PTTH Các vườn mô hình được áp dụng các biện pháp PTTH, đặc biệt là có sử dụng nhiều chế phẩm sinh học có tác dụng hạn chế rõ rệt mật độ nấm Fusarium sp. trong đất do đó mật độ nấm này tại các vườn mô hình giảm hẳn so với đối chứng. Hiệu quả phòng trừ loại nấm này đạt trung bình đạt từ 60,59 đến 90,94 % (năm 2015); đạt từ 55,77 đến 79,47% (năm 2016); đạt từ 61,93 – 79,04% (năm 2017) (bảng 4). Bảng 4. Hiệu quả của áp dụng biện pháp PTTH đến nguồn nấm Fusarium sp. trong đất gây bệnh chết chậm cây hồ tiêu ở các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 -2017) Mô hình Hiệu quả (%) phòng trừ nấm Fusarium sp. sau 7 tháng áp dụng PTTH Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Đắc Nông 30,00 100,00 88,11 48,39 76,29 66,62 64,40 69,20 66,92 Đắk Lắk 79,80 86,10 83,23 69,80 87,20 79,47 65,70 89,70 79,04 Gia Lai - - - 61,54 79,27 70,88 62,30 65,10 63,45 Bình Phước 71,40 100,00 89,07 42,35 77,94 55,77 61,40 67,60 64,50 Đồng Nai 70,80 100,00 90,94 56,67 70,00 63,73 62,30 68,30 64,52 Bà Rịa – Vũng Tàu 55,51 64,17 60,59 57,29 72,60 63,41 55,60 68,70 61,93 * Hiệu quả phòng trừ tuyến trùng trong đất và rễ cây hồ tiêu trong mô hình PTTH + Tuyến trùng trong đất. Trong cả 3 năm theo dõi cho thấy, mật độ tuyến trùng trong đất ở các vườn hồ tiêu đều thấp ở giai đoạn cuối mùa khô và đầu mùa mưa (tháng 4), sau đó đều có xu hướng tăng lên trong thời gian đầu mùa mưa (cuối tháng 4 - tháng 7), giảm đi vào các tháng cuối mùa mưa (tháng 9, 10) và lại tăng lên trong các tháng mùa khô (tháng 12). Tuy nhiên, ở mọi thời điểm điều tra sau khi áp dụng các biện pháp PTTH mật độ tuyến trùng trong đất ở các vườn mô hình luôn thấp hơn rõ rệt so với các vườn đối chứng. Hiệu quả trừ tuyến trùng trong đất đạt trung bình từ 38,59 – 80,43% (năm 2015); đạt từ 49,71 đến 73,95% (năm 2016); đạt từ 59,23 đến 74,67% (năm 2017) (bảng 5). Kết quả nghiên cứu khoa học BVTV - Sè 5/2018 97 Bảng 5. Hiệu quả của áp dụng mô hình PTTH đối với tuyến trùng M. incognita trong đất gây bệnh chết chậm cây hồ tiêu ở các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 -2017) Tỉnh Hiệu quả (%) phòng trừ tuyến trùng trong đất sau 7 tháng áp dụng PTTH Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Đắc Nông 16,70 75,70 46,27 40,00 87,60 54,65 60,40 67,60 64,04 Đắk Lắk 76,20 85,0 80,43 55,50 83,80 73,95 56,90 85,80 74,67 Gia Lai - - - 45,00 88,30 64,71 61,20 71,50 64,96 Bình Phước 5,50 82,80 38,59 24,70 69,20 49,71 56,70 71,60 64,03 Đồng Nai 11,7 83,70 40,35 34,20 83,50 59,35 55,40 69,50 64,66 Bà Rịa – Vũng Tàu 30,20 73,30 68,37 49,48 55,27 52,88 52,60 63,40 59,23 + Tuyến trùng trong rễ Việc áp dụng các biện PTTH bệnh chậm đã cho hiệu quả rõ rệt trong việc làm giảm mật độ tuyến trùng trong r hồ tiêu ở các vườn mô hình. Ở tất cả các kỳ điều tra mật độ tuyến trùng trong r ở các vườn mô hình đều thấp hơn rõ rệt so với vườn đối chứng. Hiệu quả phòng trừ tuyến trùng trong r hồ tiêu ở các vườn mô hình đạt từ 41,93 đến 84,27 (năm 2015); đạt từ 44,86 đến 76,65% (năm 2016); đạt từ 59,68 đến 79,83% (năm 2017) tùy thuộc vào từng vườn và mức độ nhi m tuyến trùng ban đầu của các vườn (bảng 6). Bảng 6. Hiệu quả của áp dụng biện pháp PTTH đối với tuyến trùng M. incognita trong rễ gây bệnh chết chậm cây hồ tiêu ở các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 -2017) Mô hình Hiệu quả (%) phòng trừ tuyến trùng trong r sau 7 tháng áp dụng PTTH Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Đắc Nông 11,50 70,50 48,56 31,10 64,70 48,52 60,80 66,00 62,60 Đắk Lắk 81,10 87,70 84,27 67,80 85,30 76,65 72,90 85,80 79,83 Gia Lai - - - 31,10 80,00 54,53 58,40 64,40 59,68 Bình Phước 9,90 79,90 44,41 24,20 61,70 45,92 57,90 61,20 59,93 Đồng Nai 15,40 75,30 41,93 28,10 61,60 44,86 60,20 64,80 62,50 Bà Rịa – VT 27,50 58,30 46,58 50,55 55,18 53,04 53,30 66,40 60,53 Hiệu quả phòng trừ bệnh chết chậm ngoài đồng ruộng Bệnh vàng lá chết chậm không nguy hiểm bằng bệnh chết nhanh nhưng lại là bệnh gây hại rất phổ biến ở tất cả các vùng trồng hồ tiêu của tỉnh thuộc Tây Nguyên và Đông Nam bộ. Bệnh tăng mạnh vào các tháng mùa khô (tháng 10 đến tháng 3), sau đó giảm dần trong các tháng đầu mùa mưa (tháng 4 đến tháng 6). Kết quả các kỳ điều tra trong các năm đều cho thấy vườn mô áp dụng PTTH đều có tỷ lệ bệnh thấp hơn rất nhiều so với vườn đối chứng. HQPT bệnh vàng lá chết chậm đạt từ 41,07 đến 76,83% (năm 2015); từ 46,60 đến 79,53% (năm 2016); đạt từ 66,93 đến 77,08% (năm 2017). Đặc biệt là trong năm 2017, hiệu quả phòng trừ bệnh thấp nhất cũng đạt 60,30% (Bảng 7). Điều này cho thấy, việc áp dụng thường xuyên các biện pháp PTTH trong nhiều năm liên tục có tác dụng rõ rệt trong hạn chế mức độ bị bệnh chết chậm của các vườn tiêu. BVTV - Sè 5/2018 Kết quả nghiên cứu khoa học 98 Bảng 7. Hiệu quả của áp dụng biện pháp PTTH đến tỷ lệ bệnh vàng lá chết chậm trên đồng ruộng ở các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 -2017) Mô hình Hiệu quả (%) phòng trừ bệnh vàng lá chết chậm sau 7 tháng áp dụng PTTH Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017 Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình Đắc Nông 72,00 73,50 72,93 64,10 77,90 70,04 66,90 75,40 72,86 Đắk Lắk - - - 72,90 89,30 79,53 72,80 81,60 77,08 Gia Lai 37,80 46,20 41,07 60,50 84.60 65,77 69,60 74,40 71,40 Bình Phước 68,50 77,10 72,21 63,80 75,40 71,37 71,70 73,50 72,60 Đồng Nai 73,90 78,60 76,83 63,20 80,00 70,90 68,30 85,60 74,04 Bà Rịa – VT 66,60 77,50 72,74 40,40 51,80 46,60 60,30 72,50 66,93 Kết quả đánh giá còn cho thấy, HQPT bệnh vàng lá chết chậm cũng thay đổi tùy thuộc vào loại choái sử dụng và mức độ bị bệnh ban đầu của vườn hồ tiêu. HQPT ở các vườn sử dụng choái sống đạt 71 - 82%, ở các vườn sử dụng choái chết đạt 62 - 74%, ở các vườn bị bệnh nhẹ đến trung bình đạt 62 - 82%. Đặc biệt là kết quả đánh giá ở các vườn mô hình đã chỉ ra rằng, với các trụ tiêu đã bị bệnh nặng (lá bị rụng trên 50% so với cây bình thường trong vườn; đốt rụng nhiều, bộ r bị hại nặng không còn r tơ, r cái thối đen; năng suất 2 năm liền chỉ thu được dưới 1kg/trụ/năm) thì các biện pháp phòng trừ gần như không có hiệu quả, nên khuyến cáo chặt bỏ, trồng mới. 3.1.4. Hiệu quả kinh tế của mô hìnhKết quả đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình PTTH sau 3 năm thực hiện của niên vụ 2016-2017 cho thấy, các mô hình trình di n đã mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt cho các hộ trồng tiêu tham gia xây dựng mô hình của dự án. Năng suất ở vườn mô hình luôn cao hơn vườn đối chứng từ 16,7 - 23,3% (tùy từng địa phương, cá biệt có vườn năng suất tăng tới 33,3% như ở Bà Rịa - Vũng Tàu), do đó lãi thuần của mô hình cao hơn vườn đối chứng 30 - 58,6 triệu đồng/ha/năm (bảng 8). Bảng 8. Hiệu quả kinh tế của mô hình sau 3 năm thực hiện của dự án (niên vụ 2016-2017) TT Tỉnh Năng suất (tấn khô/ha) Tổng thu (triệu đồng) Tổng chi (triệu đồng) Lãi (triệu đồng) MH ĐC MH ĐC MH ĐC MH ĐC 1 Đăk Nông 4,8 3,9 417,6 339,3 159,2 132,0 258,4 207,3 2 Đăk Lăk 4,1 3,4 348,0 289,0 88,9 89,0 258,6 200,0 3 Gia Lai 4,2 3,5 356,4 304,5 164,2 140,5 201,2 164,0 4 Bình Phước 3,7 3,0 321,9 261,0 162,2 133,0 159,7 128,0 5 Đồng Nai 3,9 3,0 331,3 255,0 158,2 133,8 173,3 121,2 6 Bà Rịa-VT 4,2 3,7 378,9 285,0 194,3 182,9 134,6 102,1 Ghi chú: Giá hồ tiêu trung bình 87.000 đồng/kg 3.1.5. Kết quả tập huấn cho các hộ nông dân trong mô hình 2015 - 2017 Trong 3 năm (2015 – 2017) dự án đã tổ chức 36 lớp tập huấn cho các hộ trồng tiêu tham gia xây dựng mô hình trình di n ở các tỉnh tham gia dự án (2 lớp/năm/tỉnh với 30 hộ/lớp). Tổng số Kết quả nghiên cứu khoa học BVTV - Sè 5/2018 99 lượt người được tập huấn là 540. Việc tập huấn đã góp phần rõ rệt trong nâng cao hiểu biết của người trồng tiêu về bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu và các biện pháp PTTH các loại bệnh hại này. 3.2 Kết quả đào tạo tập huấn ngoài mô hình năm 2015 - 2017 Trong 3 năm (2015 - 2017) dự án đã đào tạo tập huấn được 1.260 lượt cán bộ khuyến nông và 3.150 lượt nông dân ngoài mô hình về kỹ thuật phòng chống bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu (bảng 9). Đây là nguồn lực quan trọng cho việc mở rộng mô hình PTTH bệnh hại hồ tiêu của các địa phương trong thời gian tới. Bảng 9. Kết quả đào tạo tập huấn các bộ khuyến nông và nông dân ngoài mô hình ở các địa phƣơng triển khai dự án ở khu vực Tây Nguyên và Đông Nam bộ (2015 - 2017) Tỉnh Tập huấn cho cán bộ khuyến nông Tập huấn cho nông dân ngoài mô hình Số lớp Lượt người Số lớp Lượt người 2015 2016 2017 2015 2016 2017 2015 2016 2017 2015 2016 2017 Đăk Lắk 2 2 2 70 70 70 4 4 4 140 140 140 Đắk Nông 2 2 2 70 70 70 4 4 4 140 140 140 Gia Lai 2 2 2 70 70 70 4 4 4 140 140 140 Bình Phước 2 2 2 70 70 70 4 4 4 140 140 140 Đồng Nai 2 2 2 70 70 70 4 4 4 140 140 140 Bà Rịa – VT 2 2 2 70 70 70 4 4 4 140 140 140 Tổng hàng năm 12 12 12 420 420 420 24 24 24 840 840 840 Tổng 3 năm 36 1.260 72 3.150 3.3 Kết quả thực hiện công tác thông tin tuyên truyền 2015 - 2017 Công tác thông tin tuyên truyền của dự án được thực hiện qua các hội nghị chuyên đề, phát tờ rơi, poster, các chương trình truyền thông trung ương và địa phương. Hội nghị: Trong các năm 2015 - 2017, dự án đã tổ chức được 18 hội nghị (01 hội nghị/tỉnh/năm với số người tham gia là 100 người/hội nghị) ở các tỉnh thuộc vùng triển khai dự án với tổng số người tham gia là 1800 lượt người . Thông qua các hội nghị này, các cán bộ thực hiện dự án đã trao đổi thông tin về kết quả thực hiện dự án, tổ chức cho nông dân thăm quan mô hình và học tập, trao đổi kinh nghiệm lẫn nhau. In và phát tờ rơi: Năm 2015 dự án đã in và phát 15.000 tờ rơi; năm 2016 dự án đã in và phát 11.200 tờ rơi và 50 poster. Xây dựng băng VIDEO tuyên truyền quảng bá kỹ thuật phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu: + Năm 2016: Dự án đã thực hiện 5 phóng sự phát trên chương trình khuyến nông của đài truyền hình tỉnh Gia Lai vào các tháng: tháng 4, tháng 5, tháng 6 và tháng 8, tháng 9 năm 2016. + Năm 2017: Cán bộ thực hiện dự án tham gia tuyên truyền về phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu trên VTV2 (Năm 2017), Chương trình chuyên gia của bạn, Đài tiếng nói Việt Nam (2 số trong các năm 2016 và 1 số năm 2017), tham gia tư vấn cho nông dân trong di n đàn Khuyến nông @ (2 hội nghị), Những thông tin đã chuyển tài này đã góp phần quan trong vào việc truyền bá kỹ thuật phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu cũng như canh tác hồ tiêu bền BVTV - Sè 5/2018 Kết quả nghiên cứu khoa học 100 vững cho người sản xuất hồ tiêu ở vùng triển khai dự án nói riêng và ở cả nước nói chung. - Đặc biệt là, cán bộ Viện BVTV kết hợp với Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh Gia Lai thực hiện chiến dịch tuyên truyền “Biện pháp cấp bách phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu” tại tỉnh Gia Lai cho 1.009 nông dân tại 26 xã thuộc 3 huyện Chư Sê, Chư Pư’h và Chư Prông, trong đó có 382 người dân tộc thiểu số (Chiếm 37,86% tổng số nông dân tham dự). Đã in và phát 3000 tờ rơi và 50 poster về biện pháp cấp bách phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu trong đợt tuyên truyền. 4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 4.1 Kết luận - Dự án đã đem lại hiệu quả kỹ thuật, kinh tế - xã hội và môi trường một cách rõ rệt cho các vùng triển khai dự án. Áp dụng PTTH cho hiệu quả phòng trừ với bệnh chết nhanh đạt từ 41,07 đến 94,45%, với bệnh chết chậm đạt từ 41,07 đến 79,53%, làm tăng năng suất hồ tiêu từ 16,7 – 23,3% và làm tăng thu nhập cho người trồng tiêu từ 30,0 – 58,6 triệu đồng/ha/năm. - Đã tập huấn được 4.699 lượt nông dân và 1.260 lượt cán bộ khuyến nông địa phương về phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu. Các mô hình trình di n và các hoạt động tập huấn, tuyên truyền của dự án đã có những đóng góp quan trọng trong phòng chống dịch bệnh chết nhanh chết chậm cây hồ tiêu trong những năm qua. - Kết quả thực hiện của dự án đã cung cấp bổ sung một số thông tin có giá trị khoa học và thực ti n trong việc hoàn thiện quy trình phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu ở nước ta. Các nội dung kỹ thuật cần được chú trọng thực hiện bao gồm: a) Xây dựng hệ thống thoát nước của vườn tiêu; b) Tủ gốc và tưới nước giữ ẩm trong mùa khô; c) Vệ sinh vườn, cắt tỉa tạo tán cho cây; d) Sử dụng phân hữu cơ và các chế phẩm sinh học; e) Sử dụng có hiệu quả các thuốc bảo vệ thực vật; f) Áp dụng biện pháp phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm theo từng trụ tiêu. - Kết quả của dự án cho thấy, khả năng nhân rộng mô hình PTTH bệnh chết nhanh chết chậm hồ tiêu của dự án trên diện rộng trong sản xuất là rất khả thi và có mang tính thực ti n cao. 4.2 Đề nghị - Sử dụng các kết quả của dự án để bổ sung và hoàn thiện quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu. - Để nhân rộng mô hình ra sản xuất nên tập trung các nguồn lực cho các đợt tuyên truyền trực tiếp đến người trồng hồ tiêu trên cơ sở đăng ký tham gia tự nguyện của các hộ trồng tiêu ở các địa phương. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Cục Bảo vệ thực vật. 2015. Quy trình tạm thời phòng chống bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu. Văn bản số 371/BVTV-QLSVHR ngày 06/03/2015. 2. Cục Bảo vệ thực vật. 2016. Hướng dẫn biện pháp xử lý bệnh hại Hồ tiêu. Văn bản số 185/BVTV- QLSVGHR ngày 01/02/2016. 3. Nguy n Văn Liêm, Lê Thu Hiền, Hà Minh Thanh, Phạm Ngọc Dung, Nguy n Thị Chúc Quỳnh. 2016. Một số kết quả của dự án khuyến nông “Xây dựng mô hình phòng trừ tổng hợp bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu tại Tây Nguyên và Đông Nam bộ”. Báo cáo Hội thảo quốc gia về Khoa học cây trồng lần thứ hai. Cần Thơ, ngày 11-12 tháng 8 năm 2016. Nxb Nông nghiệp, trang 910 – 915. 4. Viện Bảo vệ thực vật. 2014. Báo cáo Kết quả nghiên cứu phòng trừ bệnh chết nhanh, bệnh chết chậm hồ tiêu và mô hình ứng ứng. Tài liệu Hội nghị “Thúc đẩy công tác nghiên cứu và triển khai các mô hình phòng trừ bệnh chết nhanh, chết chậm trên cây hồ tiêu” tại Đắk Lắk ngày 27/12/2014. 5. Viện Bảo vệ thực vật. 2015. Báo cáo Tình hình triển khai thực hiện Dự án khuyến nông “Xây dựng mô hình phòng trừ tổng hợp bệnh chết nhanh và bệnh chết chậm hồ tiêu tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ”. Tài liệu Hội nghị “Đánh giá quy trình và mô hình quản lý tổng hợp phòng trừ bệnh chết nhanh, chết chậm trên cây hồ tiêu và quy trình tái canh cà phê”, Gia Lai ngày 30 và 31/07/2015. Phản biện: TS. Lê Xuân Vị