Thành phần loài lưỡng cư, bò sát ở vùng núi Ngọc Thanh, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc

TNU Journal of Science and Technology 225(08): 217 - 221 Email: jst@tnu.edu.vn 217 THÀNH PHẦN LOÀI LƯỠNG CƯ, BÒ SÁT Ở VÙNG NÚI NGỌC THANH, THÀNH PHỐ PHÚC YÊN, TỈNH VĨNH PHÚC Trần Thanh Tùng1*, Hoàng Văn Ngọc2 1Trường Cao đẳng Vĩnh Phúc, 2Trường Đại học Sư phạm - ĐH Thái Nguyên TÓM TẮT Vùng núi Ngọc Thanh thuộc thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc còn nhiều diện tích rừng tự nhiên. Do các hoạt động của con người đã tác động đến môi trường làm mất cân bằng sinh thái, mất nơi ở của một số loài trong đó có các loài Lưỡng cư, Bò sát. Nhằm đánh giá hiện trạng thành phần loài nơi đây, nhóm tác giả đã khảo thực địa từ tháng 3 đến 7 năm 2018 và thu thập được 208 mẫu vật của 64 loài lưỡng cư, bò sát thuộc 53 giống, 25 họ, 5 bộ. Trong đó bộ Squamata đa dạng nhất với 13 họ, 26 giống, 33 loài; họ Colubridae đa dạng nhất với 6 giống, 9 loài; giống Sylvirana đa dạng nhất có 5 loài. Đã xác định ở vùng nghiên cứu có 15 loài trong Sách Đỏ Việt Nam (2007); 7 loài có tên trong Danh Lục Đỏ IUCN (2018); 8 loài có tên trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ. Từ khóa: Thành phần loài; lưỡng cư; bò sát; Ngọc Thanh; Vĩnh Phúc. Ngày nhận bài: 27/3/2020; Ngày hoàn thiện: 14/6/2020; Ngày đăng: 22/6/2020 SPECIES COMPOSITION OF AMPHIBIANS AND REPTILES FROM NGOC THANH MOUNTAIN FOREST, PHUC YEN CITY, VINH PHUC PROVINCE Tran Thanh Tung1*, Hoang Van Ngoc2 1Vinh Phuc College, 2TNU - University of Education ABSTRACT Many natural forests still exist in the Ngoc Thanh mountainous area in Phuc Yen city, Vinh Phuc province. Human activities have been affecting the environment and causing ecological imbalances. Besides, these activities also cause habitat loss for some species, including amphibians and reptiles. Assessing the current status of species composition, we conducted a field survey in this area from March to July 2018. We collected 208 specimens of 64 species of amphibians and reptiles belonging to 53 genera, 25 families, and five orders. Classification results had recorded the Squamata is the most diverse order with 13 families, 26 genera and 33 species; the Colubridae is the most varied family with six genera and nine species; the most diverse genus is Sylvirana with five species.There were 15 species identified in Vietnam’s Red Data Book (2007); 7 species are listed in the IUCN Red List of Threatened Species (2020); 8 species are listed in the Decree No. 06/2019/ND-CP dated January 22, 2019, of the Government. Keywords: Species composition; amphibians; reptiles; Ngoc Thanh; Vinh Phuc Received: 27/3/2020; Revised: 14/6/2020; Published: 22/6/2020 * Corresponding author. Email: tungbiology3@gmail.com Trần Thanh Tùng và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ ĐHTN 225(08): 217 - 221 Email: jst@tnu.edu.vn 218 1. Giới thiệu Xã Ngọc Thanh thuộc thành phố Phúc Yên tỉnh Vĩnh Phúc. Tọa độ địa lý từ 21° 08’ N 105° 109’E. Phía Bắc và Đông Bắc giáp huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên; phía Nam và Tây Nam giáp các xã Cao Minh, Xuân Hòa, Đồng Xuân - thị xã Phúc Yên; phía Tây giáp xã Trung Mỹ, huyện Bình Xuyên; phía Đông giáp xã Minh Trí, huyện Sóc Sơn – TP Hà Nội [1]. Diện tích tự nhiên là 7.732,68 ha, địa hình đa dạng đan xen giữa các dãy núi là vùng đồng bằng. Đồi núi, dốc thoải nên vùng này có nhiều suối bắt nguồn từ các núi đổ về hồ Đại Lải. Khí hậu thuộc vùng nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình năm là 19,4oC (tháng cao nhất là 32oC, tháng thấp nhất 5oC). Lượng mưa trung bình năm là 1.323 mm, lượng mưa phân bố không đều trong năm, tập trung chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10, chiếm 80% tổng lượng mưa cả năm. Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau chỉ chiếm 20% tổng lượng mưa trong năm. Độ ẩm không khí là 83% [1]. Cuối thế kỉ XX, vùng núi này còn giữ được các đặc trưng cơ bản của rừng tự nhiên, ít bị tác động của con người: hệ động, thực vật rừng đa dạng, có các loài đặc hữu và quý hiếm đang sinh sống. Nhưng hiện nay, do các hoạt động của con người: khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức, đô thị hoá nhanh, sự bùng nổ dân số, săn bắt động vật và buôn bán gỗ đã tác động đến môi trường làm mất cân bằng sinh thái, mất nơi ở của một số loài và nhiều loài có nguy cơ bị suy giảm số lượng cá thể, trong đó có các loài Lưỡng cư, Bò sát (LC, BS) như: Ếch gai (Paa spinosa), Trăn đất (Python molurus), Rồng đất (Physignathus cocincinus), Rắn hổ chúa (Ophiophagus hannah), Rùa đầu to (Platysternon megacephalum), Rùa hộp ba vạch (Cuora trifasciata) [2]. Nghiên cứu LC, BS có công trình điều tra sơ bộ, thống kê phân loại [2]. Do đó, số liệu về thành phần loài LC, BS ở vùng núi chưa đầy đủ và hệ thống. Nghiên cứu này nhằm phát hiện tối đa thành phần loài LCBS cho vùng núi xã Ngọc Thanh và cung cấp nguồn tư liệu tham khảo cho việc giảng dạy ở Đại học và Cao đẳng, cũng như cho địa phương. 2. Phương pháp nghiên cứu Địa điểm thực địa tại vùng núi Ngọc Thanh: Núi Ba Co (Tọa độ: 21° 18’ 30’’N 105°45’ 30’’ E); núi Đá Trắng (21° 24’ 27’’N 105°43’39’’ E); núi Con Voi (21° 22’ 27’’N 105°42’,43’’ E); núi Dọn (21° 19’ 21’’N 105°46’,04’’ E). Các tuyến khảo sát được lập để thu thập mẫu vật và quan sát qua các sinh cảnh của vùng nghiên cứu: Đường mòn trong rừng; sông suối; khu dân cư; đồng ruộng; rừng tự nhiên; rừng phục hồi và rừng trồng. Mẫu vật được thu bằng gậy hoặc bằng tay, sau đó chụp ảnh, đo độ cao, xác định tọa độ địa lý. Mẫu vật được gây mê, đeo nhãn và định hình trong cồn 85% trong vòng 4 – 10 tiếng, sau đó chuyển sang ngâm bảo quản trong cồn 70%. Ngoài ra còn điều tra, phỏng vấn người dân địa phương về thành phần loài. Đã thu được 208 mẫu vật thu được ở vùng núi Ngọc Thanh, hiện mẫu vật đang được lưu giữ tại Phòng thí nghiệm Trường Cao đẳng Vĩnh Phúc. Mẫu vật sau khi đã phân tích các số liệu được định tên khoa học theo các tài liệu: Taylor (1962) [3], Smith [4]. Danh lục tên khoa học, tên phổ thông của các loài theo tài liệu của Frost (2020) [5], Uetz et al (2020) [6], Nguyen et al (2009) [7]. 3. Kết quả nghiên cứu và bàn luận 3.1. Thành phần loài Qua phân tích mẫu vật và quan sát trực tiếp tại thực địa, điều tra phỏng vấn và tư liệu, nhóm tác giả đã ghi nhận được 64 loài LC, BS thu được ở vùng núi Ngọc Thanh. So với các tài liệu [2], [7] nghiên cứu này đã ghi nhận bổ sung 5 loài LC, BS cho tỉnh Vĩnh Phúc; 22 loài LCBS cho vùng núi Ngọc Thanh (Bảng 1). Trần Thanh Tùng và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ ĐHTN 225(08): 217 - 221 Email: jst@tnu.edu.vn 219 Bảng 1. Danh sách các loài LCBS ở vùng núi Ngọc Thanh, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc TT Tên khoa học Tên phổ thông Ntl Quý hiếm SĐ VN IU CN NĐ 06 AMPHIBIA LỚP ẾCH NHÁI I. CAUDATA BỘ CÓ ĐUÔI 1. Salamandridae Họ cá cóc 1 Paramesotriton deloustali Bourret, 1934 Cá cóc Tam Đảo M IIB II. GYMNOPHIONA BỘ KHÔNG CHÂN 2. Ichthyophiidae Họ ếch giun 2 Ichthyophis bannanicus Yang, 1984*+ Ếch giun M III. ANURA BỘ KHÔNG ĐUÔI 3. Bufonidae Họ Cóc 3 Bufo galeatus Gunther, 1864+ Cóc rừng M VU Duttaphrynus melanostictus (Schneider, 1799) Cóc nhà M 4. Megophryidae Họ Cóc bùn 5 Leptobrachium chapaense (Bourret, 1937)+ Cóc mày Sa Pa M 6 Megophrys major Boulenger, 1908 Cóc mắt bên M 5. Microhylidae Họ Nhái bầu 7 Microhyla heymonsi Vogt, 1911 Nhái bầu hây môn M 8 Microhyla mukhlesuri Hasan, Islam, Kuramoto, Kurabayashi & Sumida, 2014+ Nhái bầu M 9 Microhyla pulchra (Hallowell, 1861 “1860”) Nhái bầu vân M 10 Micryletta inornata (Boulenger, 1890) Nhái bầu trơn M 6. Dicroglossidae Họ Ếch nhái chính thức 11 Limnonectes bannaensis Fitzinger, 1843*+ Ếch nhẽo ba - na M 12 Limnonectes limnocharis (Boie, 1834) Ngoé M 13 Quasipaa spinosa (David, 1875)+ Ếch gai M EN VU 14 Occidozyga laevis (Gunther,1859 “1858”) Cóc nước nhẵn M 15 Occidozyga lima (Gravenhorst, 1829) Cóc nước sần M 7. Ranidae Họ Ếch nhái 16 Nidirana chapaensis (Bourret, 1937)+ Chàng Sa Pa M 17 Odorrana chapaensis (Bourret, 1937)+ Ếch bám đá Sa Pa M 18 Sylvirana guentheri Boulenger, 1882 Chẫu M 20 Sylvirana macrodactyla (Gunther, 1859 “1858”)+ Chàng hiu M 21 Sylvirana maosonensis (Bourret, 1937)+ Chàng mẫu sơn M 22 Sylvirana nigrovittata (Blyth, 1855) Ếch suối M 23 Rana johnsi Smith, 1921 Hiu hiu M 8. Rhacophoridae Họ Ếch cây 24 Polypedates megacephalus Hallowell, 1861 Chẫu chàng đầu to M 25 Rhacophorus rhodopus Liu & Hu, 1959*+ Ếch cây chân đỏ M 26 Zhanghixalus dennysii (Blanford, 1881)+ Ếch cây xanh đốm M REPTILIA LỚP BÒ SÁT IV. SQUAMATA BỘ CÓ VẢY 9.Agamidae Họ Nhông 27 Acanthosaura lepidogaster (Cuvier, 1829) Ô rô vảy M 28 Physignathus cocincinus Cuvier, 1829 Rồng đất M VU 10. Gekkonidae Họ Tắc kè 29 Gekko reevesii (Gray, 1831) Tắc kè M VU 30 Hemidactylus frenatus Schlegel, in Dumeril et Bibron, 1836 Thạch sùng đuôi sần M 11. Lacertidae Họ Thằn lằn thực 31 Takydromus sexlineatus Daudin, 1802 Liu điu chỉ M 12. Scincidae Họ Thằn lằn bóng Trần Thanh Tùng và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ ĐHTN 225(08): 217 - 221 Email: jst@tnu.edu.vn 220 32 Eutropis chapaensis (Bourret, 1937) Thằn lằn bóng Sa Pa M 33 Eutropis longicaudata (Hallowell, 1857) Thằn lằn bóng đuôi dài M 34 Eutropis multifasciata (Kuhl, 1820) Thằn lằn bóng hoa M 35 Plestiodon tamdaoensis (Bourret, 1937)+ Thằn lằn eme tam đảo M 13.Varanidae Họ Kỳ đà 36 Varanus salvator (Laurenti, 1786) Kỳ đà hoa Đt VU IIB 14. Typhlopidae Họ Rắn giun 37 Ramphotyphlops braminus (Daudin, 1803)+ Rắn giun thường M 15. Boidae Họ Trăn 38 Python molurus (Linnaeus, 1758) Trăn đất Đt CR IIB 16. Xenopeltidae Họ Rắn mống 39 Xenopeltis unicolor Reinwardt, in Boie, 1827 Rắn mống M 17. Colubridae Họ Rắn nước 40 Ahaetulla prasina (Reinhardt, in Boie, 1827) Rắn roi thường M 41 Boiga guangxiensis Wen, 1998*+ Rắn rào Quảng Tây M 42 Boiga multomaculata (Reinwardt, Boie, 1827)+ Rắn rào đốm M 43 Dendrelaphis ngansonensis Bourret, 1935*+ Rắn leo ngân sơn M 44 Coelognathus radiata (Boie,1827) Rắn sọc dưa M VU 45 Elaphe taeniura (Cope, 1861) Rắn sọc đuôi M VU 46 Oligodon chinensis (Gunther, 1888)*+ Rắn khiếm Trung Quốc M 47 Ptyas korros (Schlegel,1837) Rắn ráo thường M EN 48 Ptyas mucosus ( Linnaeus, 1758)+ Rắn ráo trâu M EN IIB 18. Homalopsidae Họ Rắn bồng 49 Myrrophis chinensis (Gray, 1842)+ Rắn bồng Trung Quốc M 50 Hypsiscopus plumbea (Boie, 1827) Rắn bồng chì M 19. Natricidae Họ Rắn sãi 51 Amphiesma stolata (Linnaeus, 1758) Rắn sãi thường M 52 Fowlea flavipunctatus (Hallowell,1861) Rắn nước đốm vàng M 53 Sinonatrix percarinata (Boulenger, 1899)+ Rắn hoa cân vân đen M 54 Rhabdophis chrysargus (Schlegel, 1837) Rắn hoa cỏ vàng M 20. Elapidae Họ Rắn hổ 55 Bungarus fasciatus (Schneider,1801) Rắn cạp nong M EN 56 Bungarus multicinctus (Blyth, 1861) Rắn cạp nia bắc M 57 Naja atra Cantor, 1842 Rắn hổ mang M EN IIB 58 Ophiophagus hannah (Cantor, 1836)+ Rắn hổ chúa M CR CR IB 21. Viperidae Họ Rắn lục 59 Trimeresurus albolabris Gray, 1842 Rắn lục mép trắng M V. TESTUDINATA BỘ RÙA 22. Platysternidae Họ Rùa đầu to 60 Platysternon megacephalum Gray, 1831 Rùa đầu to M EN EN IB 23. Emydidae Họ Rùa đầm 61 Cuora mouhoti (Gray, 1862)+ Rùa sa nhân M EN IIB 62 Sacalia quadriocellata (Siebenrock, 1903)*+ Rùa bốn mắt M EN IIB 24. Testudinidae Họ Rùa núi 63 Indotestudo elongata (Blyth, 1853) Rùa núi vàng Đt EN EN IIB 25. Trionychidae Họ Ba ba 64 Pelodiscus sinensis (Wiegmann, 1834) Ba ba trơn M VU Ghi chú: Thông tin: Ntl. Nguồn tư liệu; Đt. Điều tra; M. Mẫu. SĐVN. Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (CR. Cực kỳ nguy cấp, EN. Nguy cấp, VU. Sẽ nguy cấp); IUCN. Danh lục Đỏ của IUCN, 2018 (CR. Cực kỳ nguy cấp, EN. Nguy cấp, VU. Sẽ nguy cấp); NĐ06. Nghị định số 06/2019/ NĐ – CP (IB. Nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại, IIB. Hạn chế khai thác vì mục đích thương mại); *. Loài bổ sung cho tỉnh Vĩnh Phúc; +. Loài bổ sung cho vùng núi Ngọc Thanh. Trần Thanh Tùng và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ ĐHTN 225(08): 217 - 221 Email: jst@tnu.edu.vn 221 Kết quả nghiên đã xác định LCBS ở vùng núi Ngọc Thanh có 64 loài thuộc 53 giống, 25 họ, 5 bộ. Trong đó 26 loài LC thuộc 19 giống, 8 họ và 3 bộ; 38 loài BS thuộc 34 giống, 17 họ và 2 bộ. Trong đó, Bộ Squamata đa dạng nhất gồm 13 họ, 26 giống, 33 loài; Họ Colubridae đa dạng nhất: 6 giống, 9 loài; Giống Sylvirana đa dạng nhất có 4 loài. 3.2. Các loài quý hiếm có giá trị bảo tồn Trong số 64 loài LCBS ghi nhận ở vùng nghiên cứu có 15 loài trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) [8]: 2 loài ở bậc CR, 7 loài ở bậc EN, 6 loài bậc VU; 7 loài có trong Danh Lục Đỏ IUCN (2019) [9]: 1 loài ở bậc CR, 4 loài ở bậc EN, 2 loài bậc VU; 10 loài có trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ: 2 loài trong nhóm IB, 8 loài thuộc nhóm IIB [10] (bảng 1). 4. Kết luận Đã ghi nhận được ở vùng núi Ngọc Thanh có 64 loài LCBS thuộc 45 giống, 25 họ, 5 bộ. Trong đó 26 loài LC thuộc 15 giống, 8 họ và 3 bộ; 38 loài BS thuộc 30 giống, 17 họ và 2 bộ. Ghi nhận bổ sung 5 loài LC, BS cho tỉnh Vĩnh Phúc; 22 loài LCBS cho vùng núi Ngọc Thanh. Xác định được bộ Squamata đa dạng nhất với 13 họ, 26 giống, 33 loài. Họ Colubridae đa dạng nhất: 6 giống, 9 loài. Giống Sylvirana đa dạng nhất có 5 loài. Đã ghi nhận ở vùng núi Ngọc Thanh, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc có 15 loài trong Sách Đỏ Việt Nam (2007); 7 loài có tên trong Danh lục Đỏ IUCN (2019); 10 loài có trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. TÀI LIỆU THAM KHẢO/ REFERENCES [1]. T. N. M. Ma, V. B. Chu, and D. T. Le, “The diversity of the vascular plants in the natural regeneration vegetation in Ngoc Thanh commune, Phuc Yen town, Vinh Phuc province,” (In Vietnamese), Vietnam Science and Technology Journal, vol. 82, no. 06, pp. 729-736, 2006. [2]. V. S. Nguyen, T. C. Ho, and Q. T. Nguyen, List of Vietnamese Reptiles and Frogs. Agriculture Publishing House, Hanoi, 2005, 178 pp. [3]. E. H. Taylor, “The Amphibian Fauna of Thailand,” The University of Kansas science Bulletin, vol. 63, no. 8, pp. 689–1077, 1962. [4]. M. A. Smith, The fauna of Bristish India, Ceylon and Burma, Reptilia and Amphibia, 3 – Serpents, London, 1943, 525pp. [5]. D. R. Frost, “Amphibian species of the world”, 2018. [Online]. Available: an/index.html. [Accessed Feb. 19, 2020]. [6]. P. Uetz, P. Freed, and J. Hosek, Eds, “The Reptile Database”, 2018. [Online]. Available: [Accessed Feb. 19, 2020]. [7]. V. S. Nguyen, T. C Ho, and Q. T. Nguyen, Herpetofauna of Vietnam. Edition Chimaira, Frankfut am Main, 2009, 768pp. [8]. N. T. Dang, K. Tran, H. H. Dang, C. Nguyen, N. T. Nguyen, H. Y. Nguyen, and T. D. Dang, Vietnam Red data Book. Science and Technology Publishing House (In Vietnamese), Hanoi, 2007, 517 pp. [9]. IUCN, “Red list of the Threatened species”, Version, 2019. [Online]. Available: Inucnredlist.org/, [Accessed Dec. 16, 2019]. [10]. Government of the Socialist Republic of Vietnam, Decree No.06/2019 / ND-CP of Jan 22, 2019 on the management of endangered, rare and precious plants and animals, (In Vietnamese), 31 pages, 2019.