Thành phần sâu, nhện hại nhãn, đặc điêm hình thái, sinh học và diễn biến mật độ của rầy vân nâu cornegenapsilla sinica (homoptera: psyllidae) trên nhãn năm 2006, tại thị xã Hưng Yên

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC BVTV - Số 4/2006 1 THÀNH PHẦN SÂU, NHỆN HẠI NHÃN, ĐẶC ĐIÊM HÌNH THÁI, SINH HỌC VÀ DIỄN BIẾN MẬT ĐỘ CỦA RẦY VÂN NÂU Cornegenapsilla sinica (Homoptera: Psyllidae) TRÊN NHÃN NĂM 2006, TẠI THỊ XÃ HƯNG YÊN STUDY ON THE COMPOSITION OF LITCHI INSECT AND MITE PESTS, SOME MORPHOLOGICAL AND BIOLOGICAL CHARACTERISTICS OF Cornegenapsylla sinica (Homoptera: Psyllidae) IN HUNG YEN, 2006 Lê Minh Nam1 Hà Quang Hùng2 Abstract Studying results showed that: - There were 30 species of insect and Mite pests on longan tree in 2006 in Hung Yen town. Among then, 5 species appeared with high frequency. They were Dichocrocis punctiferalis (Lep.: Pyralidae), Biston supressalis Guenee (Lep.: Geometridae), Greenidea ficicola (Hom.: Greenidae), Cornegenapsylla sinica (Hom.: Psyllidae) and Tessaratoma papillosa Drury (Hem.: Pentatomidae) - The adult of C. sinica is brownest yellow. Forewing with brown banks. Life cycle of C. sinica was 53,421,03 days, at the temperature 17,631,26 (oC), humidity 79,65,96 (%). Capacity of laying eggs was 53,174,65 eggs per female at the temperature 17,631,20 (oC) and humidity 79,65,9 (%); 31,03,18 eggs per female at the temperature 24,541,88 (oC) and humidity 73,64,48 (%). I. ĐẶT VẤN ĐỀ Nhãn (Dimocarpus longan Lour) là cây ăn quả có giá trị cao, một loại giống cây quý trong tập đoàn cây ăn quả nước ta. Trong những năm gần đây, nhãn là cây ăn quả được nhiều địa phương quan tâm mở rộng diện tích và tập trung thâm canh. Nhãn được coi là cây ăn quả quan trọng trong việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng ở các tỉnh đồng bằng cũng như trung du và miền núi của Việt nam (Trần thế Tục, 2004) [4]. Ngoài kỹ thuật nhân giống, kỹ thuật thâm canh, chăm sóc đã được chú ý, người trồng nhãn vẫn gặp phải không ít những khó khăn cần được giải quyết như hiện tượng nhãn ra hoa cách năm, ra hoa nhiều nhưng không đậu quả hoặc đậu quả ít và sâu bệnh hại (Hoàng Lâm, Trần Thế Tục, 1998) [3]. Bài báo này đề cập đến thành phần sâu, nhện hại nhãn; đặc điểm hình thái, sinh học và diễn biến mật độ của Rầy vân nâu Cornegenapsilla sinica, tại thị xã Hưng Yên trong vụ nhãn 2006. II. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Điều tra thành phần sâu hại nhãn Đã điều tra ở các vườn cây nhãn có độ tuổi khác nhau, địa hình cao thấp khác nhau, nơi đất tốt, đất xấu, nơi nhiều ánh sáng, nơi ít ánh sáng, các điều kiện chăm sóc khác nhau. Tiến hành thu thập sâu, nhện hại trên cây, trong thân, quả, cuống lá với đây đủ các pha phát dục (trứng, ấu trùng, nhộng và trưởng thành của sâu hại). Sau khi thu thập mẫu, tiến hành làm mẫu, bảo quản mẫu theo quy định thông thường. Mức độ phổ biến được tính theo tần xuất bắt gặp: số lần bắt gặp Tần suất bắt gặp T (%)= ------------------- x 100 số điểm điều tra số sâu điều tra Mật độ sâu (con/chồi, chùm, cành, lá) = ---- 1. Chi cục BVTV Hưng Yên 2. Trường ĐH Nông nghiệp I KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC BVTV - Số 4/2006 2 ------------------------------- tổng số chồi, chùm, cành, láđiều tra Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái học của Râỳ vân nâu C.sinica Tiến hành mô tả hình thái từng pha phát dục của Rầy C. sinica hại nhãn, số cá thể đo đếm n = 30. Đo kích thước bằng thước đo gắn trực tiếp vào thị kính của kính lúp hai mắt soi nổi. Để nghiên cứu đặc điểm sinh vật học, đã tiến hành nuôi Rầy C. sinica để theo dõi quá trình biến thái, vòng đời, đời và khả năng sinh sản của chúng ở điều kiện tự nhiên và trong phòng thí nghiệm theo phương pháp nuôi cá thể và tập thể của Viện BVTV (1998) và tiêu chuẩn Việt Nam ngành BVTV (2001) [1]. Chỉ tiêu theo dõi: - Thời gian vòng đời của Rầy vân nâu. - Thời gian đẻ trứng, số trứng đẻ của mỗi trưởng thành cái. - Thời gian sống của trưởng thành. Điều tra diễn biến mật độ của Rầy vân nâu C. sinica Chọn vườn điển hình cho các điều kiện sinh thái như giống nhãn khác nhau, cùng một giống nhãn nhưng ở độ tuổi khác nhau, những vườn nhãn có trồng xen và những vườn không trồng xen với cây trồng khác. Tiến hành điều tra 7 ngày một lần, theo 5 điểm chéo góc, mỗi điểm một cây, trên mỗi cây điều tra theo 3 tầng (tầng trên, tầng giữa tầng dưới của tán), mỗi tầng 4 hướng, mỗi hướng một cành lá (cành lá tính từ mặt tán lá vào 25 cm). Theo dõi diễn biến mật độ Rầy vân nâu C. sinica (con/100 lá). III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 1. Thành phần sâu, nhện hại nhãn 2006 tại thị xã Hưng Yên Đã thu thập xác định được 28 loài sâu hại thuộc 5 bộ (Lepidoptera với 6 họ chính, Coleoptera với 4 họ chính, Homoptera với 7 họ chính, Thysanoptera với 1 họ chính và Hemiptera với 1 họ chính) 2 loài nhện nhỏ hại thuộc bộ Acarina với 2 họ (bảng 1). Tổng số 30 loài sâu, nhện hại kể trên, những loài gây hại chủ yếu phải kể đến sâu đục giò hoa Dichocrocis punctiferalis, sâu đo xanh lớn Biston supressalis hại lá; Rêp ống bụng dài Greenidea ficicola, Rầy chổng cánh vân nâu Cornegenapsylla sinica hại lá; Bọ xit nâu Tessaratoma papillosa Drury hại lá. Kết quả điều tra thành phần sâu, nhện hại nhãn 2006 tại thị xã Hưng Yên tương đối phù hợp với kết quả điều tra của viện BVTV 1999 [6]. 2. Đặc điểm hình thái, sinh học của Rầy chổng cánh vân nâu Cornegenapsilla sinica Đặc điểm hình thái Trứng có màu vàng nhạt, hình nậm rượu, một đầu thon nhỏ và có 1 lông dài, kích thước trung bình 0,17x0,09 mm Rầy non cơ thể dẹt, có hình ô van, màu vàng tươi, hai mắt tròn màu đỏ, rầy tuổi lớn có 2 đôi mầm cánh phát triển. Rầy non có kích thước rất nhỏ, kích thước trung bình tuổi 1 là 0,185 x 0,109 mm, tuổi 2: 0,236x0, 187mm, tuổi 3: 0,383 x 0,223mm, tuổi 4: 0,67 x 0,536 mm, tuổi 5: 0,888 x 0, 719 mm. Trưởng thành cái có kích thước trung bình 1,698 x 0,358mm, con đực 1,39 x 0,331 mm (bảng 2). Trưởng thành có cơ thể thon dài, phần đầu, ngực, đuôi phân biệt rõ ràng. Mặt lưng có màu nâu đen, bụng màu vàng tươi, trên đầu có 2 mắt to tròn màu nâu đen, 2 râu hình sợi chỉ có 6 đốt. Ngực có 3 đôi chân màu vàng như màu mặt bụng cơ thể, hai đôi cánh phát triển và trong suốt, cánh trước có vân to, màu nâu. Bụng to tròn và thon dần về phía cuối, bụng có 7 đốt, con đực có gai giao cấu rất phát triển ở cuối đốt 7. Bảng 1. Thành phần sâu, nhện hại nhãn tại thị xã Hưng Yên năm 2006 TT Tên Việt nam Tên khoa học Họ Bộ phận bị hại Mức độ hại Bộ cánh vảy Lepidoptera KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC BVTV - Số 4/2006 3 1 Sâu đục giò hoa Dichocrocis punctiferalis G. Pyralidae hoa +++ 2 Sâu cuốn lá Crytophlebia ombrodella Pyralidae Lá non ++ 3 Sâu róm Lymantria sp. Lymantridae Lá,hoa ++ 4 Sâu đo xám nhỏ Achaea sp. Noctuidae Lá,hoa + 5 Sâu đo xanh lớn Biston supressalis Guenee Geometridae Lá,hoa +++ 6 Sâu hồng Zeuzera coffea Nietner Cossidae Cành + 7 Sâu đục gân lá Conopomorpha litchiella B. Graeilaridae Lá ++ 8 Sâu kèn Mehasema sp. Psychidae Lá - Bộ cánh cứng Coleoptera 9 Câu cấu xanh nhỏ Platymycterus sieversi R. Curculionidae Lá,hoa +++ 10 Câu cấu xanh lớn Hypomeces squamosus F. Curculionidae Lá,hoa + 11 Bổ củi nhỏ Pulchronotus sp. Elateridae hoa ++ 12 Bọ hung nâu nhỏ Adoretus sp. Scarabaeidae Lá, quả + 13 Xén tóc nâu Plocaederus obesus Gahan Cerambycidae Cành + Bộ cánh đều Homoptera 14 Ve sầu nhỏ Tibicen sp. Cicadidae Lá + 15 Rầy nhỏ Empoasca smithi Fletcher Cicadellidae Lá ++ 16 Rầy chổng cánh vân nâu Cornegenapsylla sinica Psyliidae Lá +++ 17 Rêp ống bụng dài Greenidea ficicola Greenidae Hoa +++ 18 Rệp tua Cevaphis rappadi Greenidae hoa ++ 19 Rầy xanh lớn Siphanta acuta W. Flatidae Lá + 20 Rệp sáp 3 sọc nổi Unaspis citri Comstock Diaspidae Chồi, hoa. qu ả ++ 21 Rêp sáp vẩy lớn Lepidosaphes uloni L. Diaspidae Cành, lá + 22 Rêp sáp mai rùa Coccus pseudomagniliarum Kuwana Coccidae Chồi, hoa ++ 23 Rệp sáp tua Rastrococcus truncatispinus W. Pseudococcidae Chồi,hoa, quả ++ 24 Rệp sáp mềm Planococcus citri Risso Pseudococcidae Cành, lá ++ 25 Rệp sáp hình cầu Nipaecoccus viridis Green Pseudococcidae Cành + Bộ cánh tơ Thysanoptera 26 Bọ trĩ nâu Thrips tabaci L. Thripidae Lá ++ 27 Bọ trĩ vàng nhỏ Scirtothrips dorsalis Hood Thripidae Lá,hoa ++ Bộ cánh nửa Hemiptera 28 Bọ xit nâu Tessaratoma papillosa Drury Pentatomidae Lá.hoa, quả +++ Bộ ve bét Acarina 29 Nhện đỏ Tetranychus urticae Koch Tetranychidae Lá ++ 30 Nhện ống Eriophyes litchi Keifer Eriophyidae Lá ++ Ghi chú: - ít gặp (tần suất bắp gặp < 10 %) + lẻ tẻ (tần suất bắt gặp 10-20 %) ++ phổ biến (tần suất bắt gặp 20-40%) +++ nhiều (tần suất bắt gặp trên 40 %) KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC BVTV - Số 4/2006 4 Bảng 2. Kích thước của Rầy chổng cánh vân nâu (Cornegenapsilla sinica) Kích thước (mm ) Dài Rộng Pha phát triển Tối đa Tối thiểu Trung bình   Tối đa Tối thiểu Trung bình   Trứng 0,172 0,168 0,17 0,0003 0,091 0,085 0,0898  0,0004 Tuổi 1 0,19 0,17 0,1850,002 0,12 0,10 0,109  0,003 Tuổi 2 0,25 0,22 0,236 0,003 0,2 0,18 0,187  0,02 Tuổi 3 0,39 0,37 0,383 0,002 0,24 0,20 0,223  0,004 Tuổi 4 0,78 0,64 0,67 0,011 0,58 0,48 0,536  0,011 Tuổi 5 0,95 0,84 0,888 0,011 0,75 0,69 0,719  0,007 Trưởng thành đực 1,46 1,30 1,39  0,019 0,37 0,30 0,331  0,009 Trưởng thành cái 1,80 1,6 1,698 0,018 0,38 0,33 0,358  0,006 (n = 30) Đặc điểm sinh học của Rầy vân nâu Thời gian phát dục các pha và vòng đời Qua theo dõi cho thấy: ở điều kiện nhiệt độ TB 19,69oC, độ ẩm TB 84,91% thì ấu trùng tuổi 3 có thời gian dài nhất (10, 71 ngày) trứng có thời gian TB 5, 8 ngày. Trưởng thành có thời gian sống TB là 16, 457 ngày, vòng đời là 53, 429 ngày (bảng 3). Bảng 3. Thời gian phát dục của Rầy chổng cánh vân nâu (Cornegenapilla sinica) Thời gian (ngày) Pha phát dục Tối đa Tối thiểu Trung bình   Trứng 8 4 5,8  0,40 Tuổi 1 8 5 6,31  0,26 Tuổi 2 12 7 9  0,50 Tuổi 3 15 8 10,71  0,56 Tuổi 4 12 8 9,4  0,393 Tuổi 5 9 6 7,8  0,29 Tiền đẻ trứng 6 3 4,4  0,34 Trưởng thành sống 22 9 16,46  1,06 Vòng đời 60 49 53,43  1,04 Đời 73 56 65,49  1,48 Nhiệt độ (oC) 19,96 0,90 Độ ẩm (%) 84,91  2,80 Khả năng đẻ trứng của con cái và thời gian đẻ trứng. Bảng 4. Khả năng sinh sản và thời gian sinh sản của Rầy chổng cánh vân nâu Vụ đông xuân Vụ xuân hè Tối đa Tối thiểu Trung bình   Tối đa Tối thiểu Trung bình   Số lượng trứng đẻ mỗi TT cái (quả) 75 27 53,17  4,66 57 13 31  3,185 Thời gian TT cái đẻ 10 4 7  0,57 7 3 5,286  0,387 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC BVTV - Số 4/2006 5 (ngày) Nhiệt độ (oC) 17,63 + 1,205 24,54  1,88 Độ ẩm (%) 79,6  5,96 73,6  4,48 Bảng 6. Diễn biến mật độ Rầy chổng cánh vân nâu (C. sinica) trên giống Nhãn lồng và Hưng Chi t (con/100 lá) Giống & đặc điểm canh tác Ngày điều tra Hưng Chi (5-6 năm tuổi) Lồng (5-6 năm tuổi) Hưng Chi (9-10) năm tuổi) Hưng chi (5-6 năm). Trồng xen cây trồng khác) Hưng Chi (5-6 năm). Không áp dụng kỹ thuật chăm sóc 8/2 1107 1106 865 1260 1730 15/2 1656 1697 1193 1606 2093 22/2 1507 1539 1115 1484 1921 1/3 906 801 583 938 1459 8/3 711 643 440 899 1055 15/3 504 452 318 585 698 22/3 430 383 304 438 498 29/3 356 322 235 359 394 5/4 116 119 82 122 126 12/4 356 336 247 413 422 19/4 445 416 316 491 508 26/4 346 327 241 414 396 3/5 277 262 193 332 315 10/5 203 184 135 229 225 17/5 165 129 98 163 161 24/5 81 67 43 74 71 3.3. Diễn biến mật độ của rầy chổng cánh vân nâu (Cornegenapsylla sinica) dưới ảnh hưởng của một số điều kiện sinh thái Mật độ của rầy chổng cánh vân nâu thay đổi dưới ảnh hưởng của tuổi nhãn và kỹ thuật canh tác một cách rõ rệt (bảng 6). Cùng giống nhãn Hưng Chi, tuổi cây 5-6 năm có mật độ cao hơn cây 9-10 năm. Nhãn Hưng Chi ở tuổi 5-6 năm vườn nhãn trồng xen, không áp dụng kỹ thuật canh tác (bón phân, tỉa cành, tạo tán) có mật độ cao hơn vườn không trồng xen, có áp dụng kỹ thuật canh tác. Mật độ Rầy chổng cánh vân nâu không có sự sai khác trên các giống nhãn khác nhau (Hưng Chi, Nhãn Lồng). IV. KẾT LUẬN - Kết quả thu thập sâu, nhện hại trên nhãn năm 2006 tại thị xã Hưng Yên đã xác định được 28 loài sâu hại nằm trong 5 bộ, 19 họ khác nhau của lớp côn trùng, 2 loài nhện nhỏ hại nằm trong bộ Acarina, 2 họ khác nhau của lớp Nhện. - Những loài sâu, nhện hại chính phải kể đến sâu đục giò hoa Dichocrocis punctiferalis, sâu đo xanh lớn Biston supressalis hại lá, rệp ống bụng dài Greenidea ficicola, Rầy chổng cánh vân nâu Cornegenapsylla sinica hại lá, và bọ xit nâu Tessaratoma papillosa Drury. - Rầy chổng cánh vân nâu (Cornegenapsylla sinica) gây hại lá non, lá bánh tẻ thành những hố lõm, chúng là loài côn trùng biến thái không hoàn toàn với các pha trứng, sâu non 5 tuổi, sâu non tuổi 5 có thể gọi là nhộng giả và trưởng thành. - Thời gian phát dục các pha và vòng đời của rầy chổng cánh vân nâu (Cornegenapsylla sinica) KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC BVTV - Số 4/2006 6 thay đổi tùy thuộc vào điều kiện nhiệt và ẩm độ của môi trường. Kết quả nuôi sinh học cho thấy ở nhiệt độ 19,96  0,90 (oC) và ẩm độ 84,91  2,80 (%)vòng đời kéo dài 53v,42  1, 03 ngày, ở nhiệt độ 17,63  1,26 (oC), ẩm độ 79,6  5,96 (%)thời gian trưởng thành cái đẻ kéo dài 7 t 0, 57 ngày với lượng trứng 53,17  4, 65 qu ả/cái, ở nhiệt độ 24,54  1,88 (%)ẩm độ 73È,6  4,48 (%)thời gian trưởng thành cái đẻ kéo dài 5t,28  0, 38 ngày với lượng trứng 31  3, 18 qu ả/cái. - Diễn biến mật độ của rầy chổng cánh vân nâu (Cornegenapsylla sinica) thay đổi dưới ảnh hưởng của tuổi nhãn và kỹ thuật canh tác một cách rõ rệt. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Bộ NN và PTNT (2001) Tiêu chuẩn việt nam -tập 2. Tiêu chuẩn BVTV.NXB Bộ NNvà PTNT. 2. Nguyễn Thị Kim Oanh (2003). Rệp muội hại nhãn và biện pháp phòng trừ. Tạp chí BVTV -số5/2003. Viện BVTV, Cục BVTV. 3. Hoàng Lâm; Trần Thế Tục, Phạm Văn Chính và cộng sự (1998). Báo cáo tóm tắt dự án “Xây dựng mô hình thâm canh nhãn ở Hưng yên”. 4. Trần Thế Tục (2004). Cây nhãn –Kỹ thuật trồng và chăm sóc. NXB NN. 5. Viện BVTV (1997). Phương pháp nghiên cứu BVTV tập 1.NXB NN. 6. Viện BVTV (1999). Kết quả điều tra côn trùng và bệnh hại cây ăn quả ở Việt Nam 1997- 1998.NXB NN. 7. Sigmund Rehm Gustav Espig(1991). The cultivated plants of the Tropics and Subtropics.Verlag Josef margraf Scientifc Book, west Germany. 8. H.Y.Nakasone and R.E.Paul. Tropiccal fruits. Cap Internation 1998. litchi,longan and rambutan 173-206p. 9. Jenn Sheng Hwang(1998).The ecology and Control of major insect pests of litchi and longan tree fruits in Taiwan. Taiwan Agricultural chemicals and toxic Subtances Research Institute. 10.Husbandry(2003), CREP/003/X6908E/X6908eOC.htm; 9/30/2005. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC BVTV - Số 4/2006 7