Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng

Vietnam J. Agri. Sci. 2020, Vol. 18, No. 5: 339-349 Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam 2020, 18(5): 339-349 www.vnua.edu.vn 339 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TẠI CÁC XÃ BIÊN GIỚI HUYỆN TRÙNG KHÁNH, TỈNH CAO BẰNG Nguyễn Đắc Hậu1*, Nguyễn Thị Vòng2 1 Học viện Nông nghiệp Việt Nam, 2Hội Khoa học Đất Việt Nam * Tác giả liên hệ: nguyendachau@cema.gov.vn Ngày nhận bài: 25.02.2020 Ngày chấp nhận đăng: 19.05.2020 TÓM TẮT Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp các xã biên giới huyện Trùng Khánh. Trong bài báo này, bằng các phương pháp: điều tra, thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp; phân tích thống kê; đánh giá hiệu quả sử dụng đất. Kết quả cho thấy vùng có diện tích đất sản xuất nông nghiệp là 4.523,62ha (chiếm 20,56%) diện tích đất nông nghiệp, hệ số sử dụng đất đạt 1,54 lần. Có 04 loại sử dụng đất (LUT) với 13 kiểu sử dụng đất. Tổng hợp hiệu quả sử dụng đất mức cao (C) có 01 kiểu sử dụng đất, diện tích 87,87ha (chiếm 1,94%); có 06 kiểu sử dụng đất đạt mức thấp (T), diện tích 2.282,26ha (chiếm 50,45%), còn lại 06 kiểu sử dụng đất đạt hiệu quả mức trung bình (TB), diện tích 2.153,49ha (chiếm 47,61%) so với tổng diện tích canh tác của vùng. Để nâng cao hiệu quả cần có một số giải pháp về: tuyên truyền, tổ chức sản xuất; ứng dụng khoa học kỹ thuật; chính sách, vốn; quy hoạch; tăng cường công tác đào tạo, bố trí nguồn nhân lực; thị trường tiêu thụ sản phẩm. Từ khóa: Sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, xã biên giới, Trùng Khánh. Current Situation and Measures to Improve Efficiency of Agricultural Land Use in Border Communes of Trung Khanh District, Cao Bang Province Abstract The objective of the study was to evaluate the current situation and propose solutions to improve the efficiency of agricultural land use in Trung Khanh border commune. By research method: investigate, collect secondary and primary data; statistical analysis; evaluate land-use efficiency. The results show that the area of agricultural land was 4.523,62ha, accounting for 20,56% of agricultural land, with land use coefficient 1,54. There were 04 types of land use (LUT) with 13 types of land use. Synthesis of high land-use efficiency (C) had 1 type of land use, an area of 87,87 ha accounting for 1,94%; There were 06 types of low efficiency (T), area of 2.282,26ha, accounting for 50,45%, the remaining 06 types of land use with average efficiency (TB), area of 2.153,49ha accounting for 47,61% of the total cultivated area of the region. To improve efficiency, there should be a number of solutions: propagating and organizing production; scientific and technical applications; policies, capital; zoning; strengthening training and human resource allocation and marketing the products. Keywords: Agricultural land use, border communes, Trung Khanh district. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ Vùng biên giới Việt - Trung của huyện Trùng Khánh nìm về phía bíc và đông bíc của huyện, trâi dài liên tục qua 08 xã: Chí Viễn, Đàm Thủy, Đình Phong, Lëng Yên, Ngọc Chung, Ngọc Côn, Ngọc Khê và Phong Nêm; đường biên giới với Trung Quốc dài 63,5km. Các xã biên giới thường có diện tích rộng, dân cư thưa thớt và có tæm quan trọng chiến lược trong việc đâm bâo quốc phòng, an ninh, chủ quyền biên giới quốc gia. Các xã vùng biên giới có dân số 2.1672 nhân khèu với 4.423 hộ, 100% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số (Tày, Nùng) sinh sống chủ yếu dựa vào nông, lâm nghiệp (Ủy ban Dân tộc, 2018). Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng 340 Hiện nay, việc sử dụng đçt täi đða phương đät hiệu quâ chưa cao, thiếu bền vững tuy vùng có quỹ đçt sân xuçt nông nghiệp bình quân trên khèu 2.087 m2/khèu, nhưng hệ số sử dụng đçt mới đät 1,54 læn, vùng có sân phèm nông nghiệp hàng hóa nổi tiếng như: hät dẻ, thuốc lá, ngô; nëng suçt các loäi cây trồng hàng nëm đät trung bình đät 55-70% so với nëng suçt trung bình huyện (Niên giám thống kê huyện Trùng Khánh 2018). Hàng nëm, Nhà nước phâi cung cçp gäo cứu đói giáp hät, giáp Tết từ 43.800- 45.200kg cho 1.245 khèu, 348 hộ (UBND huyện Trùng Khánh, 2018b); đçt nông nghiệp được sử dụng manh mún, sân xuçt tự cçp tự túc chiếm ưu thế; các kiểu sử dụng đçt chủ yếu vén theo phong tục têp quán của đồng bào dân tộc thiểu số, mðt khác vùng có điều kiện giao thương với Trung Quốc, có khu du lðch nổi tiếng - thác Bân Giốc. Vùng biên giới có 08 xã là nơi có đða hình phức täp, hiểm trở nhçt trên đða bàn huyện. Vì vêy, việc nghiên cứu thực träng sử dụng đçt sân xuçt nông nghiệp để đưa ra giâi pháp nhìm nâng cao hiệu quâ sử dụng đçt là công việc cçp thiết (Vũ Nëng Dũng, 2004). Vì vêy, việc đánh giá hiệu quâ sử dụng đçt nông nghiệp của các xã biên giới là cën cứ, cơ sở cho đề xuçt giâi pháp nhìm phát huy hiệu quâ tiềm nëng đçt nông nghiệp, góp phæn giâi quyết, đâm bâo hài hòa các nhu cæu sử dụng đçt, vừa đâm bâo an ninh lương thực, ổn đðnh và nâng cao dæn đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời khai thác và phát huy tiềm nëng giá trð tự nhiên kết hợp với việc bâo tồn và phát huy giá trð vën hoá truyền thống, từng bước chuyển dðch cơ cçu kinh tế từ thuæn nông sang kinh tế hàng hóa, phát triển dðch vụ nông thôn, góp phæn giữ vững ổn đðnh chính trð, đâm bâo an ninh, quốc phòng trên vùng biên giới quốc gia. 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1. Thu thập số liệu thứ cấp Thu thêp các số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, tình hình sử dụng và biến động đçt đai, đçt nông nghiệp, đçt sân xuçt nông nghiệp, các loäi và kiểu sử dụng đçt nông nghiệp trên đða bàn 08 xã biên giới täi Ủy ban nhân dân huyện Trùng Khánh, Phòng Tài Nguyên và Môi trường, Chi cục Thống Kê, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. 2.2. Thu thập số liệu sơ cấp Điều tra, phỏng vçn trực tiếp 120 hộ đồng bào dân tộc thiểu số ở 08 xã biên giới (mỗi xã 15 hộ), thông qua bâng hỏi chuèn bð sïn theo Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của cộng đồng (Participatory Rural Appaisal- PRA). Nội dung điều tra bao gồm: chi phí sân xuçt, lao động, nëng suçt cây trồng, khâ nëng tiêu thụ sân phèm, khâ nëng đâm bâo đời sống, đâm bâo nguồn lực sân xuçt, phù hợp têp quán sân xuçt đða phương và những ânh hưởng đến môi trường; sử dụng thuốc BVTV, phân bón, mức độ che phủ đçt Điều tra, phỏng vçn các cán bộ chủ chốt của xã như: Chủ tðch, Bí thư, cán bộ phụ trách thống kê, đða chính, hội nông dân, trưởng thôn, bân về thông tin hiện träng, hướng phát triển sân xuçt nông nghiệp của xã, các loäi, kiểu sử dụng đçt, các mô hình sử dụng đçt hiệu quâ trên đða bàn 08 xã biên giới. 2.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp Để đánh giá hiệu quâ sử dụng đçt sân xuçt nông nghiệp, sử dụng phương pháp đánh giá hiệu quâ sử dụng đçt theo Cèm nang sử dụng đçt (Têp 2) (Bộ NN&PTNT, 2009). Do đða bàn nghiên cứu là vùng dân tộc thiểu số, biên giới có điều kiện về kinh tế, xã hội khó khën Nên nghiên cứu chî đánh giá ở 03 mức cho phù hợp thực tiễn đó là (mức cao (C), mức trung bình (TB) và mức thçp (T). 2.3.1. Chỉ tiêu hiệu quả kinh tế Giá trð sân xuçt (GTSX): Là toàn bộ giá trð sân phèm vêt chçt và dðch vụ được täo ra trong một chu kỳ sân xuçt trên một đơn vð diện tích. GTSX = sân lượng × giá bán nông sân. Chi phí trung gian (CPTG): Là toàn bộ các khoân chi phí vêt chçt bìng tiền mà chủ hộ bỏ ra thuê và mua các yếu tố đæu vào và dðch vụ sử dụng trong quá trình sân xuçt (không tính công lao động gia đình). Nguyễn Đắc Hậu, Nguyễn Thị Vòng 341 Giá trð gia tëng (GTGT): Là hiệu số của giá trð sân xuçt với chi phí trung gian GTGT = GTSX - CPTG. Hiệu quâ đồng vốn (HQĐV) được tính bìng HQĐV = GTGT/CPTG. 2.3.2. Chỉ tiêu hiệu quả xã hội Đánh giá hiệu quâ xã hội thông qua các chî tiêu: Khâ nëng thu hút lao động (ngày công lao động - CLĐ); Giá trð ngày công lao động (GTNC = GTGT/CLĐ). Tỷ lệ hộ sử dụng đçt đâm bâo nhu cæu đời sống: Dựa trên số liệu điều tra, bìng cách thống kê số nông hộ trâ lời (đáp ứng nhu cæu nông hộ về lương thực, thực phèm ở mức cao, trung bình và mức thçp) trong quá trình điều tra phỏng vçn trực tiếp. Tỷ lệ hộ sử dụng đçt đâm bâo nguồn lực trong sân xuçt: điều tra sự phù hợp với nëng lực của hộ về đçt đai, nhân lực, vốn, kỹ nëng ở mức cao, mức trung bình hay mức thçp theo tỷ lệ hộ trâ lời. Tỷ lệ hộ sử dụng đçt phù hợp với têp quán vën hoá bân đða và têp quán dân tộc: được tính theo tỷ lệ % hộ đồng ý duy trì, mở rộng loäi sử dụng đçt theo mức độ phù hợp cao, trung bình hay thçp. 2.3.3. Chỉ tiêu hiệu quả môi trường Đánh giá về lïnh vực này chî xem xét hiệu quâ môi trường của các loäi sử dụng đçt dựa trên tiêu chí sau: Mức độ che phủ đçt (%) được tính theo thời gian che phủ có ý nghïa của cây trồng (khi đã trưởng thành) trong nëm. Mức độ sử dụng thuốc bâo vệ thực vêt trong canh tác được tính trên cơ sở kết quâ điều tra nông hộ sử dụng so với khuyến cáo hướng dén của nhà sân xuçt thuốc hay cơ quan khuyến nông huyện? Mức độ bón phân cân đối giữa phân vô cơ (VC) và hữu cơ (HC), (bón phân vô cơ kết hợp phân hữu cơ, chî bón phân vô cơ hoðc bón thçp hay cao hơn so với khuyến cáo, không bón phân) (Trung tâm Khuyến nông huyện Trùng Khánh, 2017; 2018). 2.3.4. Mức độ phân cấp đánh giá hiệu quả sử dụng đất Hiệu quâ sử dụng đçt của các kiểu sử dụng đçt được tổng hợp từ 3 nhóm hiệu quâ kinh tế, xã hội và môi trường quy đðnh: Kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ sử dụng đçt cao khi ít nhçt có 2 hiệu quâ ở mức cao và 1 hiệu quâ ở mức trung bình trở lên. Kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ sử dụng đçt trung bình khi : câ 3 nhóm đều đät ở mức trung bình; hoðc 2 loäi ở mức cao, 1 loäi ở mức thçp; hoðc 2 loäi hiệu quâ ở mức trung bình, 1 loäi hiệu quâ ở mức cao. Các trường hợp còn läi là kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ sử dụng đçt đät mức thçp. Bảng 1. Phân cấp các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế (tính cho 1 ha) Cấp đánh giá Thang điểm (điểm) GTSX (1000 đồng) GTGT (1000 đồng) HQĐV (lần) Cao (C) 3 ≥87.845 ≥ 55.510 ≥1,87 Trung bình (TB) 2 61.400-87.854 34.328-55.510 1,24-1,87 Thấp (T) 1 <61.400 <34.328 <1,24 Ghi chú: Mức đánh giá hiệu quâ kinh tế: Cao (C): ≥8,0 điểm; Trung bình (TB): 5,0-<8,0 điểm; Thấp (T): <5,0 điểm. Bảng 2. Phân cấp các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả xã hội Cấp đánh giá Than g điểm Công lao động (công) Giá trị ngày công (đồng) Tỷ lệ hộ sử dụng đất đảm bảo nhu cầu đời sống (%) Tỷ lệ hộ sử dụng đất đảm bảo nguồn lực trong sản xuất(%) Tỷ lệ hộ sử dụng đất phù hợp tập quán (%) Cao (C) 3 ≥386 ≥408.097 ≥80,50 ≥81,63 ≥82,89 Trung bình (TB) 2 260-386 247.288-408.097 74,58-80,50 75,54-81,63 75,85-82,89 Thấp (T) 1 <260 <247.288 <74,58 <75,54 <75,82 Ghi chú: Mức đánh giá hiệu quâ xã hội: Cao (C): ≥13,0 điểm; Trung bình (TB): 8,0-<13,0 điểm; Thấp (T): <8,0 điểm. Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng 342 Bảng 3. Phân cấp chỉ tiêu đánh giá hiệu quả môi trường Cấp đánh giá Thang điểm Sử dụng phân bón Sử dụng thuốc BVTV Mức độ che phủ đất (%) Cao (C) 3 VC+HC sử dụng đúng mức khuyến cáo Sử dụng đúng mức như khuyến cáo ≥75,66 Trung bình (TB) 2 VC+HC sử dụng sai (cao hơn hoặc thấp hơn) so với mức khuyến cáo <10% Sử dụng sai (cao hơn hoặc thấp hơn) so với mức khuyến cáo <10% 55,00-75,66 Thấp (T) 1 VC+HC sử dụng sai (cao hơn hoặc thấp hơn) so với mức khuyến cáo >10% Sử dụng sai (cao hơn hoặc thấp hơn) so với mức khuyến cáo >10% <55,00 Ghi chú: Đánh giá về hiệu quâ môi trường mức: Cao (C): ≥8,0 điểm; Trung bình (TB): 5,0-<8,0 điểm; Thấp (T): <5,0 điểm. Mức độ phân cçp chî tiêu đánh giá cën cứ vào kết quâ thực tế của các hộ sử dụng đçt sân xuçt nông nghiệp vùng dân tộc thiểu số biên giới với 3 mức: (i) Cao; (ii) Trung bình; (iii) Thçp, tương ứng với mức điểm là: 3, 2 và 1. Đánh giá hiệu quâ chung của các kiểu sử dụng đçt tính theo mức phân cçp tổng hợp được dựa trên cơ sở tổng hợp của 3 nhóm chî tiêu đó là kinh tế, xã hội và môi trường. Phân khoâng cách chia tương đối giữa 3 khoâng như sau : Kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ cao có số điểm ≥28,0 điểm ; Kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ trung bình có số điểm từ 18,0-<28,0 điểm ; Kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ thçp có số điểm <18,0 điểm. 2.4. Xử lý số liệu Sử dụng phương pháp SPSS (Statistical Package for the Social Sciences) để thống kê và xử lý, phân tích số liệu sơ cçp; sử dụng phæn mềm Excel để xử lý các số liệu thống kê, các bâng tính 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 3.1. Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp xã biên giới huyện Trùng Khánh 3.1.1. Hiện trạng và biến động đất nông nghiệp xã biên giới giai đoạn 2010-2018 Huyện Trùng Khánh có 08 xã biên giới, đçt đai ít màu mỡ, núi đá nhiều, đða hình chia cít mänh, là vùng khó khën nhçt của huyện. Theo số liệu thống kê đçt đai nëm 2018 (UBND huyện Trùng Khánh, 2018a), tổng diện tích tự nhiên của 08 xã biên giới là 24.090,17ha, trong đó đçt nông nghiệp có diện tích 22.000,31ha, chiếm 91,32% tổng diện tích đçt tự nhiên. Trong những nëm qua, do áp lực về phát triển kinh tế cũng như tác động của thiên tai sät lở đçt, khô hän, đçt nông nghiệp đã bð thu hẹp, giâm 12,04ha so với nëm 2010. Nëm 2018, đçt phi nông nghiệp có 1.660,16ha và đçt chưa sử dụng còn 429,7ha, do nän chðt phá rừng làm cho đçt chưa sử dụng tëng 277,10ha so với nëm 2010 täo thành khu vực núi đá không có rừng cây. Diện tích đçt nông nghiệp là 22.000,31ha, trong đó đçt sân xuçt nông nghiệp 4.523,62ha, chiếm 20,56%; đçt lâm nghiệp 17.466,87ha, chiếm 79,30% và đçt nuôi trồng thủy sân 29,82ha chiếm 0,13% tổng diện tích đçt nông nghiệp. Biến động từ nëm 2010-2018 cho thçy, đçt sân xuçt nông nghiệp giâm 65,36ha do chuyển sang mục đích phi nông nghiệp và do điều kiện khó khën, không có nước bð bỏ hoang. 3.1.2. Thực trạng đất sản xuất nông nghiệp các xã biên giới huyện Trùng Khánh Trên đða bàn các xã biên giới của huyện có hệ thống cây trồng phong phú và đa däng với nhiều loäi, kiểu sử dụng đçt khác nhau. Sự đa däng về hệ thống cây trồng còn thể hiện rõ trong từng mùa vụ, từng vùng. Theo Kế hoäch phát triển kinh tế - xã hội nëm 2018 của huyện Trùng Khánh (UBND huyện Trùng Khánh, 2018b), toàn bộ 08 xã biên giới có 7.003,55ha gieo trồng, trong đó diện tích ngô xuân là 2.067,74ha, chiếm 29,52%; diện tích lúa mùa 2.377,76ha chiếm 33,39% tổng diện tích gieo trồng. Hệ số sử dụng đçt đät 1,55 læn. Đçt đai được sử dụng với 04 loäi sử dụng đçt và 13 kiểu sử dụng đçt, phân bố ở các khu vực có đða hình Nguyễn Đắc Hậu, Nguyễn Thị Vòng 343 khác nhau, têp quán sân xuçt khác nhau, hệ thống cây trồng cũng khác nhau. Trong đó kiểu sử dụng đçt lớn nhçt là chuyên lúa mùa có 1.932,36ha, chiếm 42,72%; kiểu sử dụng đçt ngô xuân - ngô hè thu 1.665,3ha, chiếm 36,81% tổng diện tích canh tác. Do là vùng cao, biên giới thiếu nước, hệ thống thủy lợi hän chế nên khu vực này chủ yếu phát triển cây màu, ngô, lúa mùa, nëng suçt cây hàng nëm chî đät khoâng 55-70% nëng suçt trung bình của huyện. 3.2. Hiệu quả các loại/kiểu sử dụng đất tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh 3.2.1. Hiệu quả kinh tế Hiện nay, trên đða bàn các xã biên giới têp trung phát triển cây đêu tương, ngô, lúa xuân, lúa mùa, cây hät dẻ là những cây thế mänh, góp phæn thúc đèy phát triển nền kinh tế chung của toàn huyện. Bên cänh đó góp phæn xóa đói, giâm nghèo và đem läi một phæn thu nhêp đáng kể cho người dân. Bảng 4. Hiện trạng và biến động sử dụng đất đai các xã biên giới giai đoạn 2010-2018 (ha) Loại đất Năm 2018 Tỷ lệ (%) Năm 2010 So sánh tăng (+), giảm (-) Tổng diện tích đất tự nhiên 24.090,17 100 24.088,85 1,32 Đất nông nghiệp 22.000,31 91,32 22.012,35 -12,04 Đất sản xuất nông nghiệp 4.523,62 20,56* 4.588,98 -65,36 Đất trồng cây hằng năm 4.435,75 20,16* 4.429,63 6,12 Đất trồng lúa 2.387,61 10,85* 2.363,78 23,83 Đất trồng cây hằng năm khác 2.048,14 9,301* 2.065,85 -17,71 Đất trồng cây lâu năm 87,87 0,40* 159,35 -71,48 Đất lâm nghiệp 17.446,87 79,30* 17.388,89 57,98 Đất nuôi trồng thủy sản 29,82 0,14 34,48 -4,66 Đất phi nông nghiệp 1.660,16 6,89 1.923,90 -263,74 Đất chưa sử dụng 429,70 1,78 152,60 277,10 Ghi chú: *: so với đất nông nghiệp. Nguồn: UBND huyện Trùng Khánh, 2018a. Bảng 5. Diện tích, năng suất, sản lượng một số cây trồng chính năm 2018 các xã biên giới huyện Trùng Khánh Cây trồng Diện tích (ha) Tỷ lệ (%) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn) Lúa xuân 9,85 0,14 38,53 37,95 Lúa mùa 2.377,76 33,95 39,72 9.444,46 Ngô xuân 2.067,74 29,52 46,70 9.656,35 Ngô hè thu 1.675,15 23,92 41,30 6.918,37 Rau, đỗ xuân hè 76,70 1,09 5,41 41,50 Rau, đỗ hè thu 95,50 1,36 5,12 48,89 Rau, đỗ thu đông 63,24 0,91 4,97 31,43 Lạc xuân 36,50 0,52 13,21 48,22 Đậu tương xuân 173,40 2,48 6,05 104,91 Đậu tương hè thu 198,64 2,84 6,35 126,14 Thuốc lá 139,20 1,99 14,82 206,29 Cây hạt dẻ 87,87 1,25 11,43 100,44 7.003,55 100,00 Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng 344 Bảng 6. Hiện trạng loại/kiểu sử dụng đất tại các xã biên giới huyện Trùng khánh Loại sử dụng đất Kiểu sử dụng đất Diện tích (ha) Tỷ lệ (%) Tổng 4.523,62 100,00 Chuyên lúa Lúa mùa 1.932,36 42,72 Lúa - màu 455,25 10,06 Lúa xuân - Ngô hè thu 9,85 0,22 Ngô xuân - Lúa mùa 106,30 2,35 Đậu tương xuân - Lúa mùa 173,40 3,83 Lạc xuân - Lúa mùa 36,50 0,81 Rau, đỗ xuân hè - Lúa mùa 76,70 1,70 Thuốc lá xuân - Lúa mùa 52,50 1,16 Chuyên màu 2.048,14 45,28 Ngô xuân - Rau, đỗ hè thu 97,50 2,16 Ngô xuân - Đậu tương hè thu 135,40 2,99 Ngô xuân - Đậu tương hè thu- Rau, đỗ thu đông 63,24 1,40 Ngô xuân - Ngô hè thu 1.665,30 36,81 Thuốc lá 86,70 1,92 Cây lâu năm Hạt dẻ 87,87 1,94 Trên đða bàn 08 xã có 13 kiểu sử dụng đçt, chủ yếu đät hiệu quâ kinh tế mức trung bình và thçp. Đối với đçt cây hìng nëm thì kiểu sử dụng đçt có hiệu quâ mức cao có 01 kiểu: Ngô xuân - Đêu tương hè thu - Rau, đỗ thu đông; mức trung bình có 06 kiểu: Đêu tương xuân - Lúa mùa, Ngô xuân - Đêu tương hè, Ngô xuân - Ngô hè thu; mức thçp có 05 kiểu: Lúa mùa; Läc xuân - Lúa mùa; thuốc lá Đối với cây lâu nëm kiểu cây hät dẻ hiệu quâ kinh tế cao với hiệu quâ đồng vốn đät 2,03 læn với giá trð sân xuçt 114,308 triệu đồng/ha, giá trð gia tëng 76,693 triệu đồng/ha. Đåy là những kiểu sử dụng đçt mang läi hiệu quâ kinh tế của các xã, giâi quyết lao động, mang läi thu nhêp chủ yếu cho người dân. 3.2.2. Hiệu quả xã hội Theo bâng 8 cho thçy LUT 1 (Chuyên lúa): 01 kiểu sử dụng đçt lúa mùa đät hiệu quâ xã hội mức trung bình có số ngày công lao động là 207 công và giá trð ngày công chî đät 102,86 nghìn đồng/công. LUT 2 (lúa - màu): với 06 kiểu sử dụng đçt, trong đó kiểu sử dụng đçt läc xuân - lúa mùa đät mức thçp còn läi đều đät mức trung bình. LUT 3 (Chuyên màu): Trong 05 kiểu sử dụng đçt đều đät mức trung bình. LUT4 (cây lâu nëm) cây hät dẻ đät hiệu quâ xã hội mức cao với giá trð ngày công 568.906 đồng/công và 135 công/ha/nëm. Trên đða bàn 08 xã biên giới của huyện 13 kiểu sử dụng đçt, có 01 kiểu: Läc xuân - lúa mùa có hiệu quâ xã hội thçp, 01 kiểu sử dụng đçt cây hät dẻ hiệu quâ xã hội ở mức cao, còn 11 kiểu sử dụng đçt còn läi đät mức trung bình. 3.2.3. Hiệu quả môi trường Hiệu quâ môi trường có 8 kiểu đät mức trung bình và 5 kiểu đät mức thçp, trong đó trên (LUT1) chuyên lúa có 1 kiểu đät mức thçp. Trên (LUT2) lúa - màu, có 06 kiểu sử dụng đçt có 4 kiểu đät mức trung bình, 2 kiểu đät mức thçp. Trên (LUT3) chuyên màu có 03 kiểu đät mức trung bình và 2 kiểu đät mức thçp. Trên (LUT4) cây lâu nëm, kiểu sử dụng đçt trồng cây hät dẻ đät mức trung bình. Việc sử dụng các loäi phân bón cho cây trồng trên đða bàn các xã biên giới huyện Trùng Khánh hiện nay vén mang tính chủ quan, phụ thuộc vào hoàn cânh kinh tế mỗi hộ và công tác khuyến nông; việc bón phân theo tỷ lệ và hàm lượng dinh dưỡng N, P, K chưa hợp lý. Lượng phân chuồng bón cho các cây Nguyễn Đắc Hậu, Nguyễn Thị Vòng 345 trồng đều ở mức quá thçp so với yêu cæu. Sử dụng thuốc BVTV không đúng quy cách, thường tự tëng lượng thuốc sử dụng vì nghï rìng sâu bệnh sẽ bð tiêu diệt nhanh và triệt để mà không tính đến hêu quâ của nó. Như vêy, toàn vùng có 01 kiểu sử dụng đçt: Trồng hät dẻ cho hiệu quâ cao, diện tích 87,87ha chiếm 1,94%; có 06 kiểu đät hiệu quâ mức thçp gồm: Lúa mùa; Läc xuân - lúa mùa; Rau, đỗ xuân hè - lúa mùa; Thuốc lá xuân - lúa mùa; Ngô xuân - Rau, đêu hè thu; và Thuốc lá, có diện tích 2282,26ha, chiếm 50,45%, còn läi 06 kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ mức trung bình, diện tích 2153,49ha chiếm 47,61% so với tổng diện tích canh tác của vùng. 3.3. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp ở các xã biên giới huyện Trùng Khánh - Giâi pháp về tuyên truyền, tổ chức sân xuất: Ở vùng biên giới, 100% là đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, vì vêy cæn tëng cường công tác tuyên truyền vên động, hướng dén thực hiện chủ trương chuyển đổi diện tích lúa nước không đâm bâo đủ nước tưới cho sân xuçt, sang trồng cây ën quâ; ngô xuân, đêu tương, thuốc lá... Xây dựng tài liệu tuyên truyền, phổ biến về các mô hình, cơ chế chính sách phát triển; công nghệ áp dụng trong bâo quân, chế biến quâ; giới thiệu các kỹ thuêt sân xuçt giống, trồng cây. Tëng cường công tác quân lý nhà nước về vêt tư nông nghiệp, đâm bâo chçt lượng cây giống và các loäi vêt tư thiết yếu phục vụ sân xuçt. Tëng cường công tác xúc tiến thương mäi, quâng bá và xây dựng thương hiệu cho sân phèm. Khuyến khích, täo điều kiện để các doanh nghiệp, hợp tác xã đæu tư hỗ trợ nông dân hướng dén sân xuçt, hợp đồng thu mua, bao tiêu sân phèm, thúc đèy phát triển sân xuçt hàng hóa. Tëng cường công tác sơ chế, chế biến, sçy khô sân phèm (thuốc lá, đêu, ngô...), để nâng cao chçt lượng nông sân, tëng tỷ trọng hàng chế biến bìng công nghệ mới. Bảng 7. Hiệu quả kinh tế các kiểu sử dụng đất tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh (1.000 đồng/ha/nëm) Ký hiệu Loại sử dụng đất Kiểu sử dụng đất GTSX Mức đánh giá (điểm) GTGT Mức đánh giá (điểm) HQĐV (lần) Mức đánh giá (điểm) Tổng cộng (điểm) Đánh giá chung LUT1 Chuyên lúa Lúa mùa 36.128 1 21.292 1 1,43 2 4 T LUT2 Lúa màu Lúa xuân - Ngô hè thu 71.832 2 45.064 2 1,68 2 6 TB Ngô xuân - Lúa mùa 69.748 2 43.819 2 1,69 2 6 TB Đậu tương xuân - Lúa mùa 79.458 2 53.697 2 2,08 3 7 TB Lạc xuân - Lúa mùa 58.160 1 26.457 1 0,84 1 3 T Rau, đỗ xuân hè - Lúa mùa 65.320 2 33.043 1 1,02 1 4 T Thuốc lá xuân - Lúa mùa 71.074 2 34.437 2 0,93 1 5 TB LUT3 Chuyên màu Ngô xuân - Rau, đậu hè thu 62.812 2 34.278 1 1,21 1 4 T Ngô xuân - Đậu tương hè thu 76.950 2 54.929 2 2,50 3 7 TB Ngô xuân - Đậu tương hè thu - Rau, đỗ thu đông 106.142 3 66.683 3 1,69 2 8 C Ngô xuân - Ngô hè thu 67.240 2 45.054 2 2,03 3 7 TB Thuốc lá 34.946 1 13.145 1 0,61 1 3 T LUT4 Cây lâu năm Cây hạt dẻ 114.308 3 76.693 3 2,03 3 9 C Ghi chú: HQKT mức: Cao (C): ≥8,0 điểm, Trung bình (TB): 5,0-<8,0 điểm, Thấp (T): <5,0 điểm. Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng 346 Bảng 8. Hiệu quả xã hội của các kiểu sử dụng đất huyện Trùng Khánh Ký hiệu Loại sử dụng đất Kiểu sử dụng đất Công lao động (công) Mức đánh giá (điểm) GTNC 1.000đ/công Mức đánh giá (điểm) Tỷ lệ hộ sử dụng đất đảm bảo nhu cầu đời sống (%) Mức đánh giá (điểm) Tỷ lệ hộ sử dụng đất đảm bảo các nguồn lực sản xuất (%) Mức đánh giá (điểm) Tỷ lệ hộ sử dụng đất phù hợp tập quán dân tộc (%) Mức đánh giá (điểm) Tổng cộng (điểm) Đánh giá chung LUT1 Chuyên lúa Lúa mùa 207 1 102,86 1 68,62 1 82,51 3 79,72 2 8 TB LUT2 Lúa - màu Lúa xuân - Ngô hè thu 348 2 129,494 1 75,27 2 78,63 2 72,34 1 8 TB Ngô xuân - Lúa mùa 352 2 124,485 1 86,44 3 89,71 3 75,43 1 10 TB Đậu tương xuân - Lúa mùa 413 3 130,016 1 79,62 2 71,23 1 68,66 1 8 TB Lạc xuân - Lúa mùa 350 2 75,588 1 68,74 1 65,46 1 75,84 2 7 T Rau, đỗ xuân hè - Lúa mùa 368 2 89,790 1 78,71 2 81,23 2 75,23 1 8 TB Thuốc lá xuân - Lúa mùa 359 2 95,924 1 73,36 1 78,92 2 81,51 2 8 TB LUT3 Chuyên màu Ngô xuân - Rau, đậu hè thu 306 2 112,019 1 66,76 1 79,65 2 78,23 2 8 TB Ngô xuân - Đậu tương hè thu 351 2 156,492 1 85,54 3 82,86 3 79,46 2 11 TB Ngô xuân - Đậu tương hè thu - Rau, đỗ thu đông 512 3 130,240 1 75,82 2 79,65 2 86,32 3 11 TB Ngô xuân - Ngô hè thu 290 2 155,358 1 78,84 2 82,06 3 86,56 3 11 TB Thuốc lá 152 1 86,480 1 81,56 3 84,03 3 78,62 2 10 TB LUT4 Cây lâu năm Hạt dẻ 135 1 568,906 3 82,74 3 89,72 3 90,16 3 13 C Ghi chú: HQXH: Cao (C): ≥13,0 điểm; Trung bình (TB): 8,0-<13,0 điểm; Thấp (T)<8,0 điểm. Nguyễn Đắc Hậu, Nguyễn Thị Vòng 347 Bảng 9. Hiệu quả môi trường các kiểu sử dụng đất tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh Ký hiệu Loại sử dụng đất Kiểu sử dụng đất Mức độ sử dụng phân bón Mức đánh giá (điểm) Mức độ sử dụng thuốc BVTV Mức đánh giá (điểm) Tỷ lệ che phủ đất (%) Mức đánh giá (điểm) Tổng cộng (điểm) Đánh giá chung LUT1 Chuyên lúa Lúa mùa DĐM 10% 1 34,52 1 4 T LUT2 Lúa - màu Lúa xuân - Ngô hè thu DĐM <10% 2 VĐM <10% 2 47,82 1 5 TB Ngô xuân - Lúa mùa DĐM <10% 2 VĐM <10% 2 47,58 1 5 TB Đậu tương xuân - Lúa mùa DĐM 10% 1 66,65 2 5 TB Lạc xuân - Lúa mùa DĐM >10% 1 VĐM >10% 1 58,44 2 4 T Rau, đỗ xuân hè - Lúa mùa DĐM >10% 1 VĐM >10% 1 76,56 3 5 TB Thuốc lá xuân - Lúa mùa VĐM >10% 1 VĐM >10% 1 65,78 2 4 T LUT3 Chuyên màu Ngô xuân - Rau, đậu hè thu VĐM >10% 1 VĐM >10% 1 65,28 2 4 T Ngô xuân - Đậu tương hè thu DĐM >10% 1 VĐM <10% 2 66,46 2 5 TB Ngô xuân - Đậu tương hè thu - Rau, đỗ thu đông VĐM >10% 1 VĐM >10% 1 77,64 3 5 TB Ngô xuân - Ngô hè thu DĐM <10% 2 VĐM <0% 2 66,07 2 6 TB Thuốc lá VĐM >10% 1 VĐM >10% 1 67,09 2 4 T LUT4 Cây lâu năm Cây hạt dẻ VĐM >10% 1 DĐM <10% 2 96,23 3 6 TB Ghi chú: DĐM >10%, 10%, <10%: vượt định mức lớn hơn 10%, nhỏ hơn 10%. HQMT: Cao (C): ≥8,0 điểm; Trung bình (TB): 5,0-<8,0 điểm; Thấp (T): <5,0 điểm. Bảng 10. Kết quả đánh giá tổng hợp hiệu quả các kiểu sử dụng đất tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh Ký hiệu Loại sử dụng đất Kiểu sử dụng đất Diện tích (ha) Hiệu quả kinh tế (điểm) Hiệu quả xã hội (điểm) Hiệu quả môi trường (điểm) Tổng điểm (điểm) Hiệu quả tổng hợp LUT1 Chuyên lúa Lúa mùa 1.932,36 4 8 4 16 T LUT2 Lúa - màu Lúa xuân - Ngô hè thu 9,85 6 8 5 19 TB Ngô xuân - Lúa mùa 106,30 6 10 5 21 TB Đậu tương xuân - Lúa mùa 173,40 7 8 5 20 TB Lạc xuân - Lúa mùa 36,50 3 7 4 15 T Rau, đỗ xuân hè - Lúa mùa 76,70 4 8 5 17 T Thuốc lá xuân - Lúa mùa 52,50 5 8 4 17 T LUT3 Chuyên màu Ngô xuân - Rau, đậu hè thu 97,50 4 8 4 16 T Ngô xuân - Đậu tương hè thu 135,40 7 11 5 23 TB Ngô xuân - Đậu tương hè thu - Rau, đỗ thu đông 63,24 8 11 5 24 TB Ngô xuân - Ngô hè thu 1.665,30 7 11 6 24 TB Thuốc lá 86,70 3 10 4 17 T LUT4 Cây lâu năm Hạt dẻ 87,87 9 13 6 28 C Tổng diện tích 4.523,62 Ghi chú: Hiệu quâ tổng hợp: Cao (C): ≥28,0 điểm; Trung bình (TB): 18,0-<28,0 điểm; và Thấp (T) <18,0 điểm. Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại các xã biên giới huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng 348 - Giâi pháp về ứng dụng khoa học kỹ thuật: Đèy mänh nghiên cứu ứng dụng giống cây trồng mới có nëng suçt cao, chçt lượng tốt, chống chðu với sâu bệnh; ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuêt, luân canh, xen canh... để nâng cao nëng suçt, chçt lượng sân phèm. Xác đðnh cơ cçu cây trồng phù hợp với từng vùng đçt chuyển đổi, từng chçt đçt, têp quán sân xuçt cũng như nhu cæu của thð trường; tëng cường công tác chuyển giao, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuêt mới vào sân xuçt phù hợp với từng loäi cây trồng cho hiệu quâ kinh tế cao. - Giâi pháp về chính sách, vốn: Hỗ trợ lãi suçt tín dụng vốn vay phát triển sân xuçt để đáp ứng nhu cæu về nước và phân bón; hỗ trợ áp dụng khoa học kỹ thuêt mới, phòng chống sâu bệnh, xử lý môi trường, chế biến, xây dựng thương hiệu, khuyến khích liên kết phát triển sân xuçt. Mở rộng mäng lưới dðch vụ nông nghiệp (giống, phân bón, thuốc bâo vệ thực vêt, vêt tư nông nghiệp) đến từng cơ sở sân xuçt dưới sự hỗ trợ của các cơ quan chuyên môn, täo điều kiện thuên lợi cho hộ đồng bào các dân tộc vùng biên. Đa däng hóa các hình thức tín dụng, huy động vốn nhàn rỗi, khuyến khích phát triển quỹ tín dụng trong nhân dân, ưu tiên các hộ nghèo được vay vốn với lãi xuçt thçp có khâ nëng phát triển theo mô hình sử dụng đçt hiệu quâ, täo điều kiện cho nhiều hộ đồng bào được vay vốn với lãi xuçt ưu đãi. - Giâi pháp về quy hoạch: Rà soát điều chînh, bổ sung quy hoäch phát triển nông nghiệp, quy hoäch phát triển nông thôn mới; quy hoäch bố trí síp xếp ổn đðnh dân cư vùng đðc biệt khó khën vùng biên giới. Tổ chức quân lý và triển khai có hiệu quâ quy hoäch, kế hoäch sử dụng đçt cçp huyện. - Giâi pháp về tăng cường công tác đào tạo, bố trí nguồn nhân lực: Đèy mänh công tác đào täo nâng cao trình độ đội ngũ khuyến nông và bâo vệ thực vêt đến cçp xã, thôn bân nhìm phục vụ tốt nhçt về hỗ trợ, chuyển giao, ứng dụng công nghệ cho đồng bào dân tộc trong sân xuçt. Têp trung hướng dén, đổi mới phát triển mänh hệ thống dðch vụ công theo chuỗi giá trð sân phèm (từ giống, bâo vệ thực vêt, khuyến nông, kiểm tra chçt lượng nông sân, thð trường tiêu thụ...). Tëng cường công tác khuyến nông nhìm nâng cao sự hiểu biết về kỹ thuêt cho đồng bào vùng dân tộc, chuyển giao các công nghệ sân xuçt nông nghiệp mới đến các hộ đồng bào dân tộc thông qua têp huçn kỹ thuêt, trình diễn các mô hình thử nghiệm täi đða phương. - Giâi pháp về thị trường tiêu thụ sân phẩm: Đèy mänh hoät động tìm hiểu thð trường, xúc tiến thương mäi gín với xây dựng và phát triển nhãn hiệu sân phèm nông sân như: hät dẻ Trùng Khánh, thuốc lá Cao Bìng, Ngô, Đêu tương... Đa däng hóa các sân phèm nông nghiệp gín với khai thác bân síc vën hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số, kết hợp với quâng bá giới thiệu tiêu thụ sân phèm nông sân đðc trưng của vùng du lðch thác Bân Giốc, huyện Trùng Khánh. 4. KẾT LUẬN Vùng biên giới huyện Trùng Khánh có 22.000,31ha diện tích đçt nông nghiệp, chiếm 91,32% diện tích tự nhiên, trong đó đçt sân xuçt nông nghiệp 4.523,62ha, chiếm 20,58% đçt nông nghiệp, hệ số sử dụng đçt đät 1,54 læn. Vùng có 04 loäi sử dụng đçt với 13 kiểu sử dụng đçt, kiểu lớn nhçt: lúa mùa 1.932,36ha, chiếm 42,72%; ngô xuân - ngô hè thu 1.665,3ha, chiếm 36,81%. Diện tích nhỏ nhçt là kiểu sử dụng: lúa xuân - ngô hè thu: 8,85 ha, chiếm 0,22% diện tích đçt sân xuçt nông nghiệp. Tổng hợp hiệu quâ sử dụng đçt sân xuçt nông nghiệp các xã biên giới huyện Trùng Khánh: mức cao (C) có 01 kiểu sử dụng đçt: Cây hät dẻ, diện tích 87,87ha chiếm 1,94%; có 06 kiểu đät hiệu quâ mức thçp (T) gồm: Lúa mùa; Läc xuân - lúa mùa; Rau, đỗ xuân hè - lúa mùa; Thuốc lá xuân - lúa mùa; Ngô xuân - Rau, đêu hè thu; và Thuốc lá, có diện tích 2282,26ha, chiếm 50,45%, còn läi 06 kiểu sử dụng đçt đät hiệu quâ mức trung bình (TB), diện tích 2153,49ha chiếm 47,61% so với tổng diện tích canh tác của vùng. Têp quán canh tác, sân xuçt nông nghiệp các xã vùng biên giới huyện Trùng Khánh mang tính chçt manh mún, nhỏ lẻ, sân xuçt theo quy mô hộ gia đình; diện tích gieo trồng chủ yếu trên đçt đồi núi dốc, một phæn nhỏ ở các nơi bìng phîng thì Nguyễn Đắc Hậu, Nguyễn Thị Vòng 349 trồng lúa nước hoðc làm ruộng bêc thang trên đçt dốc, cây trồng chủ lực là: lúa, ngô, đêu tương, thuốc lá Việc sân xuçt chủ yếu dựa vào điều kiện tự nhiên làm cho nëng suçt cây trồng thçp nên hiệu quâ sử dụng đçt không cao. Để nâng cao hiệu quâ sử dụng đçt sân xuçt nông nghiệp ở các xã biên giới huyện Trùng Khánh cæn áp dụng đồng bộ các giâi pháp cơ bân sau: tuyên truyền, tổ chức sân xuçt; ứng dụng khoa học kỹ thuêt; chính sách về vốn; quy hoäch; tëng cường công tác đào täo, bố trí nguồn nhân lực; mở rộng thð trường tiêu thụ sân phèm. TÀI LIỆU THAM KHẢO Bộ NN&PTNT (2009). Cẩm nang sử dụng đất nông nghiệp (Tập 2 - Phân hạng đánh giá đất đai). Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật. tr. 130-138. Niên giám thống kê huyện Trùng Khánh (2018). Trạm Khuyến nông huyện Trùng Khánh (2017, 2018): Hướng dẫn quy trình kỹ thuật, mức đầu tư phân bón và thuốc bảo vệ thực vật cho cây trồng trên địa bàn huyện. Tài liệu tập huấn năm 2017, 2018. Vũ Năng Dũng (2004). Cơ sở khoa học để xây dựng tiêu chí, bước đi, cơ chế chính sách trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn. Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội. Ủy ban Dân tộc (2018). Tổng quan thực trạng kinh tế, xã hội của 53 dân tộc thiểu số. Hà Nội. UBND huyện Trùng Khánh (2016). Báo cáo Điều chỉnh Quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020 và kế hoạch sử dụng năm đầu của điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất huyện Trùng Khánh. UBND huyện Trùng Khánh (2018a). Báo cáo kết quả thống kê đất đai năm 2018 của huyện Trùng Khánh. UBND huyện Trùng Khánh (2018b). Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội huyện Trùng Khánh các năm 2015, 2016, 2017, 2018. .