Trồng, hướng dẫn và khuyến cáo trồng cây ngũ sắc lantana camara là hành vi phạm pháp

Tổng hợp BVTV - Sè 1/2018 50 5) Triển khai và thực hiện tốt đề án IPM trên cây trồng, quản lý bọ cánh cứng hại dừa bằng biện pháp sinh học, dự án VnSat và chương trình “Cùng nông dân bảo vệ môi trường”. 6) Bộ NN&PTNT đã giao cho Cục BVTV quản lý về phân bón. Cục BVTV đang xây dựng chương trình, biên soạn bộ tài liệu tập huấn khảo nghiệm, lấy mẫu phân bón, để sớm triển khai tập huấn cho Chi TT& BVTV cục các tỉnh. TRỒNG, HƢỚNG DẪN VÀ KHUYẾN CÁO TRỒNG CÂY NGŨ SẮC Lantana camara LÀ HÀNH VI PHẠM PHÁP Phạm Văn Lầm Hội Côn trùng học Việt Nam Cây ngũ sắc có tên khoa học là Lantana camara L. (Camara vulgaris Benth., Lantana scabrida Ait., Lantana mexicana Turner, Lantana mixta Medik.,). Cây ngũ sắc có vị trí phân loại như sau: giới thực vật Plantae, ngành Spermatophyta, lớp Dicotyledonae, bộ Lamiales, họ Verbenaceae, chi Lantana, loài Lantana camara L. Cây ngũ sắc còn có các tên Việt Nam khác như cây hoa ngũ sắc, bông ổi, thơm ổi, trâm ổi, Cây ngũ sắc Lantana camara Cây ngũ sắc là cây bụi lâu năm, có mùi thơm, kích thước trung bình (chiều cao 2-5 m). Thân gần thẳng đứng, hoặc giống thân bò, đôi khi giống thân leo (leo lên cây thân gỗ thấp hoặc cây thân bụi khác, leo được nhờ điểm bám là gai trên thân, nhánh thân hoặc lá cây). Cây ngũ sắc có bộ rễ khỏe, với một rễ cái và nhiều rễ phụ. Thân cây có 4 cạnh, đôi khi có gai. Thường thường có nhiều thân cùng mọc khỏi mặt đất. Lá mọc đối, có hình ô van hoặc hình mũi giáo rộng với chiều dài 2-12 cm và chiều rộng 2-6 cm. Mép lá có răng cưa. Mặt lá từ màu xanh vàng đến màu xanh, xù xì, có lông tơ nhỏ. Lá bốc ra mùi hăng khi nghiền nát. Hoa nhỏ sặc sỡ nhiều màu, có cuống, mọc dày thành cụm với 20-40 hoa, đường kính cụm hoa khoảng 4 cm. Cụm hoa có thể màu vàng, da cam, trắng, tím nhạt, hồng hoặc đỏ. Quả dạng quả hạch, hình tròn nhỏ, màu xanh sau thành màu tía và cuối cùng có màu xanh đen. Mỗi quả thường có 2 hạt. Theo APFISN (2017), một cây trưởng thành mỗi năm có thể sản sinh được 12.000 hạt và hạt cây ngũ sắc vẫn có thể sống sót khi cho qua lửa nóng nhất. Hạt tươi có sức nảy mầm thấp, nhưng sức nảy mầm gia tăng đáng kể khi hạt được đi qua đường tiêu hóa của chim hoặc động vật gặm nhấm, cáo. Nhiệt độ đất cao và cường độ chiếu sáng mạnh sẽ kích thích sự nảy mầm của hạt. Cây ngũ sắc có sức chịu đựng đối với sự biến động rộng của các điều kiện sinh thái, thích ứng với nhiều kiểu môi trường sống. Do đó, loài thực vật này bắt gặp ở nhiều môi trường sống khác nhau như đất hoang, đất rìa rừng, dải đất dọc bãi biển, những sinh cảnh bị phá vỡ như mép đường bộ, mép đường sắt, đất rừng sau cháy hay sau đốn hạ cây, đất nông nghiệp. Cây ngũ sắc có thể mọc ở bóng râm, nhưng sinh triển tốt nhất ở nơi không có bóng râm. Nó không thể xâm lấn rừng kín chưa bị tác động, nhưng có thể sinh trưởng phát triển ở rìa rừng và lan nhanh khi những khoảng trống rìa rừng gia tăng. Nghiên cứu của Tổng hợp BVTV - Sè 1/2018 51 Vivian-Smith và Panetta (2009) chi ra rằng ở điều kiện tự nhiên có mưa tại Úc hạt cây ngũ sắc có sức sống tới 11 năm (dẫn theo CABI, 2017). Cây ngũ sắc có thể thụ phấn lai với một số loài thuộc chi Lantana. Thí dụ, ở Florida, cây ngũ sắc có thể thụ phấn lai với loài đặc hữu L.depressa (Langeland, Burks, 2000). Điều này dẫn đến mối đe dọa sự lai tạp đối với các loài đặc hữu thuộc chi Lantana. Với cơ chế tác động cảm nhiễm qua lại (allelopathic), cây ngũ sắc làm suy giảm sức sống của thực vật bản địa, hạn chế sức sinh sản của loài bản địa. Do đó, khi xâm lấn tới một vùng nào đó, cây ngũ sắc làm suy giảm tính đa dạng sinh học của khu hệ sinh vật bản địa, dẫn đến sự tuyệt chủng loài bản địa. Ở Úc, cây ngũ sắc đã lấn át một số loài thực vật thân gỗ bản địa với cơ chế tác động cảm nhiễm qua lại. Một số nghiên cứu đã chỉ ra ở Úc khi bị cây ngũ sắc xâm lấn, cần phải bảo vệ 275 loài thực vật và 24 loài động vật bản địa, trong đó có 19 loài ở mức độ bị đe dọa tuyệt chủng (APFISN, 2017; Gentle, Duggin, 1997). Ở nhiều nước, cây ngũ sắc xâm lấn đất nông nghiệp trở thành cỏ dại của nhiều loại cây trồng như cây dứa, chè, dừa, cà phê, sầu riêng, bông vải, cao su, mía, lúa, đồng cỏ chăn nuôi, đồng cỏ chăn thả gia súc, (CABI, 2017) và gây tổn thất lớn cho nông nghiệp. Khi xâm lấn đồng cỏ, cây ngũ sắc làm giảm năng suất cỏ. Ở Úc, đến đầu thập niên 1990, cây ngũ sắc xâm lấn 4 triệu ha đồng cỏ. Những người chuyên nuôi trâu bò ở Úc hàng năm phải chi khoảng 17,1 triệu đô la Úc để trừ diệt cây ngũ sắc và mất khoảng 104 triệu đô la Úc do thiệt hại về chăn nuôi trâu bò (QLD NRW, 2007). Tại Kenya, cây ngũ sắc là cây gây độc cho động vật nuôi và là nơi trú ngụ của ruồi tsetse (IPPC-Secretariat, 2005). Ngoài ra, sự xâm lấn của cây ngũ sắc còn có thể dẫn đến rủi ro gia tăng sự cháy thảm thực vật do cây ngũ sắc tích lũy nhanh sinh khối khô. Cây ngũ sắc có khả năng cao trong xâm lấn là nhờ có sức sinh hạt cao và khả năng sống sót cao của hạt trong điều kiện tự nhiên; phát tán bằng hạt đến nơi mới một cách rộng rãi nhờ các loài chim ăn quả cây ngũ sắc; từ nước này qua nước khác theo đường thương mại do loài thực vật này có nhiều dạng hình khác nhau; khả năng thích ứng cao đối với nhiều điều kiện môi trường, nhất là môi trường bị tác động phá vỡ (trong điều kiện biến đổi khí hậu các môi trường bị tác động càng mở rộng); cây ngũ sắc có thể sinh ra chồi mới từ rễ bên ở gần mặt đất sau khi bị thương cơ giới (sinh sản vô tính) dẫn đến tạo thành bụi cây dày rậm rạp tồn tại lâu năm, sau khi bị cháy tự nhiên những bụi cây này lại mọc tái sinh. Cây ngũ sắc rất khó bị trừ diệt và chi phí diệt trừ cao. Ở các nước như Úc, Ấn Độ, Nam Phi trong hai thế kỷ qua đã tiến hành nhiều biện pháp quyết liệt để trừ diệt cây ngũ sắc, nhưng phần lớn không thành công và đồ thị biểu diễn mức độ xâm lấn của cây ngũ sắc vẫn tiếp tục theo hướng đi lên. Cây ngũ sắc là đối tượng mục tiêu của nhiều chương trình nghiên cứu biện pháp sinh học trong hơn một trăm năm qua, nhưng sự thành công ghi nhận được chỉ ở trong một vài trường hợp (CABI, 2017). Cây ngũ sắc có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Mỹ (Trung Mỹ). Loài thưc vật này đã nhập nội vào hầu hết các quốc gia ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới trên thế giới như cây mọc hàng rào. Hiện nay đã ghi nhận có phân bố ở hơn 120 quốc gia trên thế giới và trở thành loài thực vật ngoại lai xâm hại ở nhiều nước. Cây ngũ sắc hiện nay phân bố rất rộng ở Úc, Ấn Độ và Nam Phi, xâm lấn nhiều triệu ha đất (CABI, 2017). Trong điều kiện biến đổi khí hậu, cây ngũ sắc còn mở rộng vùng xâm lấn ở nhiều nơi trên thế giới. Theo Luật đa dạng sinh học (2008), loài sinh vật ngoại lai xâm hại là loài ngoại lai lấn chiếm nơi sinh sống hoặc gây hại đối với các loài sinh vật bản địa, làm mất cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển. Cây ngũ sắc có trong danh sách 100 loài sinh vật ngoại lai xâm hại gây hậu quả nghiêm trọng trên thế giới và là một trong 10 loài cỏ dại nguy hiểm nhất thế giới (Lowe et al., 2000; IUCN Việt Nam, 2003; Prasad, 2017; Sharma et al., 2005). Theo Thông tư số 22/2011/TT-BTNMT ngày 01-7-2011 và Thông tư liên tịch số 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNT ngày 26-9- 2013, cây ngũ sắc Lantana camara là loài sinh vật ngoại lai xâm hại của Việt Nam. Luật đa dạng sinh học được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, thông qua ngày 13 tháng 11 năm 2008, có hiệu Tổng hợp BVTV - Sè 1/2018 52 lực từ ngày 01-7-2009. Tại Điều 7 của Luật này về “Những hành vi bị nghiêm cấm” ở khoản 7 có hành vi bị nghiêm cấm là “Nhập khẩu, phát triển loài ngoại lai xâm hại”. Luật bảo vệ và kiểm dịch thực vật được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, thông qua ngày 25 tháng 11 năm 2013, có hiệu lực từ ngày 01-01- 2015. Tại Điều 13 của Luật này về “Hành vi bị nghiêm cấm” ở khoản 4 có hành vi bị nghiêm cấm là “Phát tán sinh vật gây hại” và ở khoản 5 có hành vi bị nghiêm cấm là “, nhân nuôi sinh vật gây hại,”. Như vậy, trồng, hướng dẫn trồng hoặc khuyến cáo trồng cây ngũ sắc Lantana camara là phát triển sinh vật ngoại lai xâm hại và phát tán, nhân nuôi sinh vật ngoại lai xâm hại, tức là có hành vi vi phạm Luật đa dạng sinh học cũng như Luật bảo vệ và kiểm dịch thực vật. Tuy nhiên, hiện nay tại tất cả 63 tỉnh thành trong cả nước cây ngũ sắc vẫn được trồng phổ biến như một cây cảnh được ưa chuộng. Một số trang mạng, báo điện tử (Chợ Hoa Việt, trang mạng của Sở Khoa học và Công nghệ Vĩnh Phúc, báo Nông nghiệp Việt Nam,) đã đăng tải các bài hướng dẫn trồng và chăm sóc cây ngũ sắc, phương pháp tạo cây ngũ sắc nhiều màu, Một số nhà khoa học tiến hành nghiên cứu trồng cây ngũ sắc như cây cung cấp thức ăn bổ sung để dẫn dụ côn trùng thiên địch trong IPM đối với một số cây trồng (Lê Thị Bích Liên và nnk., 2015; Nguyễn Vĩnh Phúc, 2017). Như vậy, Luật đa dạng sinh học, Luật bảo vệ và kiểm dịch thực vật tuy đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua và đã có hiệu lực, nhưng đang không được tuân thủ. Cơ quan chức năng nào của Nhà nước có trách nhiệm quản lý sinh vật ngoại lai xâm hại cần lên tiếng ngay ! TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. APFISM, 2017. Lantana camara. 06ba52ce294a4e15f8264c42027052db0.pdf (truy cập 9-11-2017). 2. CABI, 2017. Lantana camara (lantana) Invasive Species Compendium https://www.cabi.org/isc/datasheet/29771 (truy cập 9- 11-2017) 3. Gentle C.B., J.A. Duggin, 1997. Allelopathy as a competitive strategy in persistent thickets of Lantana camara L. in three Australian forest communities. Plant Ecology, 132(1):85-95. 4. IPPC-Secretariat, 2005. Identification of risks and management of invasive alien species using the IPPC framework. Proceedings of the workshop on invasive alien species and the International Plant Protection Convention, 22-26 September 2003. 5. IUCN Việt Nam, 2003. Sinh vật ngoại lai xâm hại-Sự xâm lăng thầm lặng. HAKI, Hà Nội. 6. Langeland K.A. K.C. Burks (eds), 2000. Identification and biology of non-native plants in Florida's natural areas. Florida, USA: University of Florida. 7. Lê Thị Bích Liên, Trương Thành Đạt, Nguyễn Thị Thanh Thảo, Trịnh Đức Thịnh, Nguyễn Ngọc Bảo Châu, 2015. Tạp chí Bảo vệ thực vật, số 1, 48-52. 8. Lowe S., M. Browne, S. Boudjelas, M. De Poorter, 2000. 100 of the world’s worst invasive alien species: a selection from the global invasive species database. Pub. By ISSG of IUCN. 9. Nguyễn Vĩnh Phúc, 2017. Tóm tắt luận án tiến sĩ nông nghiệp, Cần Thơ, tháng 11-2017. 10. Prasad A.E., 2017. Impact of Lantana camara, a major invasive plant, on wildlife habitat in Bandipur Tiger Reserve southern India. The Rufford of Small Grants Foundation. www.ruffordsmallgrants.org (truy cập 6-11-2017). 11. QLD NRW, 2007. Economic impact of Lantana on the Australian grazing industry. Brisbane. 12. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2008. Luật đa dạng sinh học. 13. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013. Luật bảo vệ và kiểm dịch thực vật 14. Sharma G.P., A.S. Raghubanshi, J.S. Sing, 2005. Lantana invasion:an overview. Weed Biology and Management, 5:157-165. 15. Thông tư quy định tiêu chí xác định loài ngoại lai xâm hại và ban hành danh mục loài ngoại lai xâm hại. Số 22/2011/TT-BTNMT ngày 01-7-2011. 16. Thông tư liên tịch quy định tiêu chí xác định loài ngoại lai xâm hại và ban hành danh mục loài ngoại lai xâm hại. Số 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNT ngày 26-9-2013.